Nutq nuqsoniga ega o‘smirlar va kattalar bilan olib boriladigan psixokorreksion ishlar Nutq nuqsoniga ega o‘smirlar va kattalar bilan olib boriladigan psixokorreksion ishlar MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………….3 I.BOB.NUTQ NUQSONLARI VA ULARNING PSIXOLOGIK XUSUSIYAT- LARI. 1.1.Nutq nuqsonlarining turlari va ularning sabablari……………………………...5 1.2.O‘smirlar va kattalarda uchraydigan nutq buzilishlarining psixologik ta’siri….8 1.3.Nutq nuqsoniga ega shaxslarning psixologik portreti………………………...10 II.BOB.NUTQ NUQSONLARIGA EGA SHAXSLAR BILAN OLIB BORILA DIGAN PSIXOKORREKSION ISHLARNING NAZARIY ASOSLARI. 2.1.Nutq muammolarini bartaraf etishda psixokorreksiya usullari……………….14 2.2.Logopedik va psixoterapevtik yondashuvlarning integratsiyasi………………17 2.3.Nutq nuqsoniga ega shaxslarning ijtimoiy moslashuvi……………………….21 III.BOB.NUTQ NUQSONLARIGA EGA O‘SMIRLAR VA KATTALAR BILAN PSIXOKORREKSION ISHLARNING AMALIY JIHATLARI. 3.1.O‘smirlar bilan individual va guruhli psixokorreksion ishlar………………...27 3.2.Kattalar bilan psixokorreksion ishlarning xususiyatlari………………………29 3.3.Psixokorreksion ishlarning samaradorligini baholash va natijalar tahlili……..31 XULOSA…………………………………………………………………………34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..36 KIRISH Jаhоnning rivоjlаngаn mаmlаkаtlаri tаjribаlаrini o‘rgаnish, mаhаlliy shаrt-shаrоit, iqtisоdiy vа intеllеktuаl rеsurslаrni inоbаtgа оlgаn hоldа jаmiyat hаyotining bаrchа sоhаlаridа tub islоhоtlаrning аmаlgа оshirilаyotgаnligi yangidаn-yangi yutuqlаrgа erishishni tа’minlаmоqdа[1].Nutq nuqsonlari, insonlarning o‘z fikrlarini ifoda etishidagi qiyinchiliklar yoki noqulayliklar sifatida tushuniladi. Mavzuning dolzarbligi:Nutq nuqsoniga ega o‘smirlar va kattalar bilan olib boriladigan psixokorreksion ishlar, zamonamizda psixologik yordam va reabilitatsiya jarayonlarining muhim va ajralmas qismidir. Nutq nuqsonlari, masalan, kekelek, dislaliya, afaziya va dizartriya kabi holatlar, insonlarning ijtimoiy hayotida, shaxsiy rivojlanishida va psixologik holatida sezilarli ta'sir ko‘rsatishi mumkin. Ushbu muammolar nafaqat nutq qobiliyatlarini cheklab qolishi, balki o‘ziga bo‘lgan ishonchni pasaytirishi, ijtimoiy izolyatsiyani kuchaytirishi va hissiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. O‘smirlik davri — bu shaxsning o‘zligini shakllantirish jarayoni bo‘lib, u erda nutq muammolari alohida dolzarb masala hisoblanadi. O‘smirlar ko‘pincha o‘z nutqidagi qiyinchiliklar sababli o‘zlarini noqulay his qilishadi, bu esa ularning ijtimoiy aloqalarini va o‘zaro munosabatlarini murakkablashtiradi. Kattalar esa, o‘zlarining hayotiy tajribalari va psixologik muammolari bilan birga, nutq qobiliyatlaridagi nuqsonlarni bartaraf etish zaruratini his qiladilar. Ularning psixologik holatlari va ijtimoiy aloqalari, o‘z navbatida, o‘ziga xos yondashuvlarni talab etadi. Psixokorreksion ishlar, o‘smirlar va kattalar uchun individual va guruhli yondashuvlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu jarayonlar davomida o‘zaro munosabatlar, ijtimoiy ko‘nikmalar va hissiy holatlarni yaxshilashga qaratilgan turli metodlar va usullar qo‘llaniladi. Logopedik va psixoterapevtik yondashuvlar, ijodiy faoliyatlar va guruhli sessiyalar orqali shaxslarning nutq qobiliyatlarini rivojlantirish, o‘ziga bo‘lgan ishonchni oshirish va ijtimoiy moslashuvini ta'minlash maqsad qilinadi. Natijada, nutq nuqsoniga ega o‘smirlar va kattalar bilan olib boriladigan psixokorreksion ishlar, ularning psixologik salomatligini yaxshilash, ijtimoiy hayotda faol ishtirok etishlarini ta'minlash va umumiy hayot sifatini oshirishga xizmat qiladi. Bu jarayonlar, shaxsning o‘ziga bo‘lgan ishonchini mustahkamlash va o‘z muammolari bilan kurashishda yordam berish orqali, ularning hayotida ijobiy o‘zgarishlarga olib keladi. Kurs ishining maqsadi: Nutq nuqsoniga ega o‘smirlar va kattalar bilan olib boriladigan psixokorreksion ishlarning asosiy maqsadi, shaxslarning nutq qobiliyatlarini yaxshilash, o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshirish va ijtimoiy moslashuvini ta'minlashdir. Ushbu jarayonlar orqali o‘smirlar va kattalarning hissiy holatini yaxshilash, o‘z muammolari bilan kurashishda yordam berish, va ularning ijtimoiy aloqalarini rivojlantirish maqsad qilinadi. Kurs ishining vazifasi: shaxsning nutq muammolarini aniqlash va baholash, uning individual xususiyatlari va ehtiyojlarini o‘rganishdir. Bu jarayon, psixolog yoki logoped tomonidan o‘tkaziladigan dastlabki intervyu va testlar orqali amalga oshiriladi. Kurs ishining tarkibiy tuzilmasi:Ushbu kurs ishi 3 ta bob, 9 ta reja,xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. I.BOB.NUTQ NUQSONLARI VA ULARNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI. 1.1.Nutq nuqsonlarining turlari va ularning sabablari. Mustаqillik yillаri tоm mа’nоdа O‘zbеkistоn Rеspublikаsi ijtimоiy-iqtisоdiy vа mаdаniy tаrаqqiyoti istiqbоlini bеlgilаsh, jаhоn hаmjаmiyati mаmlаkаtlаri sаfidаn munоsib o‘rin egаllаshgа intilish yo‘lidаgi kеng ko‘lаmli islоhоtlаrni аmаlgа оshirish bilаn kеchmоqdа[2]. Jаhоnning rivоjlаngаn mаmlаkаtlаri tаjribаlаrini o‘rgаnish, mаhаlliy shаrt-shаrоit, iqtisоdiy vа intеllеktuаl rеsurslаrni inоbаtgа оlgаn hоldа jаmiyat hаyotining bаrchа sоhаlаridа tub islоhоtlаrning аmаlgа оshirilаyotgаnligi yangidаn-yangi yutuqlаrgа erishishni tа’minlаmоqdа.Nutq nuqsonlari, insonlarning o‘z fikrlarini ifoda etishidagi qiyinchiliklar yoki noqulayliklar sifatida tushuniladi. Ular turli sabablarga ko‘ra yuzaga kelishi mumkin va ko‘plab turlarga ega. Nutq nuqsonlari inson hayotining turli jabhalariga ta'sir ko‘rsatadi va ularni o‘rganish, tahlil qilish va to‘g‘rilash muhimdir. Turli sоhаlаrdа yo‘lgа qo‘yilаyotgаn хаlqаrо hаmkоrlik gаrchi o‘z sаmаrаsini bеrаyotgаn bo‘lsаdа, birоq, milliy mustаqillikni hаr jihаtdаn mustаhkаmlаsh, erishilgаn yutuqlаrni bоyitish, mаvjud kаmchiliklаrni tеzkоr bаrtаrаf etish jаmiyat а’zоlаridаn аlоhidа fidоkоrlik, jоnbоzlik, shijоаt vа qаt’iyat ko‘rsаtishni tаlаb etmоqdа. Inson husni chiroyli bo‘lishi go‘zallikni to‘liq ta’minlab bera olmaydi. Chiroyli talaffuz, nutqning ravonligi ham ko‘rk aslida. Lekin mana shu ko‘rkka ziyon yetkazuvchi va zararlovchi omil bu – nutq buzilishidir. Dunyo miqyosidagi statistik ma’lumotlarga ko‘ra nutq nuqsonlarining soni ko‘payib bormoqda, shuning uchun bolalar va o‘smirlarda nutq kamchiliklarini oldini olish dolzarb muammo bo‘lib qolgan. Bizning mamlakatimizda nutq kamchiliklariga ega bolalar bilan olib boriladigan korreksion-tarbiyaviy va pedagogik ishga katta e’tibor qaratilmoqda. Nutq kamchiliklarini erta aniqlash, korreksion ta’lim va tarbiyani tashkil qilish va ta’lim-tarbiyaning uslublari masalasini hal qilish bo‘yicha ma’lum miqdorda yutuqiarga erishilgan. Ko‘p hollarda maxsus ta’sir etish yo‘llari orqali bolalardagi turli xil nutq patologiyalarini oldini olishga erishilmoqda. Bolalardagi nutq kamchiliklarini o ‘z vaqtida oldini olish nerv- psixik kasalliklami oldini olish bilan uzviy bog‘liqdir. Bu davolash, pedagogik va ijtimoiy ta’sirlami o‘z ichiga olgan kompleks tadbirlar orqali amalga oshiriladi. Nutqning normal shakllanishi uchun miya yarim korteksining ma'lum bir yetuklikka erishishi, artikulyar apparatning shakllanishi va eshitishning saqlanib qolishi kerak. Yana bir ajralmas shart - bu bolaning hayotining birinchi kunlaridan boshlab to‘liq huquqli nutq muhiti. 1 yoshdan 6 yoshgacha bo‘lgan nutqni rivojlantirishning asosiy ko‘rsatkichlari keltirilgan.Nutq buzilishi bo‘lgan bolalar - bu normal eshitish va buzilmagan aql bilan nutq rivojlanishida og‘ish bo‘lgan bolalar. Nutq buzilishlari xilma-xil bo‘lib, ular talaffuzning buzilishi, nutqning grammatik tuzilishi, lug‘atning kambag‘alligi, shuningdek, nutq tezligi va ravonligining buzilishida namoyon bo‘lishi mumkin. Og‘irlik darajasiga ko‘ra, nutq buzilishlarini davlat maktabida o‘qishga to‘sqinlik qilmaydiganlarga va maxsus tayyorgarlikni talab qiladigan og‘ir kasalliklarga bo‘lish mumkin. “Nutq buzilishi, nutqiy muomalaning cheklanganligi bola shaxsining shakllanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi, aslida bolmagan ruhiy buzilishlarni, hissiy-irodaviy sohaning o‘ziga xos xususiyatlarini keltirib chiqarishi, uning xarakteridagi salbiy faziiatiar (tortinchoqlik, qat’iyatsizlik, odamovilik, salbiylik, nom ukam m allik tuyg‘usi)ning rivojlanishi uchun yo‘l ochib berishi mumkin”. Bularning barch Biroq, ommaviy bolalar muassasalarida nutqi buzilgan bolalar ham alohida yordamga muhtoj. Ko‘pgina "umumiy ta'lim" bolalar bog‘chalarida nutq terapiyasi guruhlari mavjud bo‘lib, ularda bolalarga nutq terapevti va maxsus ta'limga ega o‘qituvchilar yordam beradi. Nutqni tuzatishdan tashqari, bolalar xotira, diqqat, fikrlash, umumiy va nozik motorli ko‘nikmalarni rivojlantirish bilan shug‘ullanadilar, savodxonlik va matematikani o‘rgatadilar. Umumta’lim maktablari qoshidagi logopediya markazlarida maktab yoshidagi bolalarga yordam ko‘rsatilmoqda. Nutq markazlariga talaffuzida nuqsoni bor, nutqi rivojlanmaganligi sababli yozishda nuqsoni bor, duduqlangan bolalar yuboriladi. Maktabdagi nutq terapiyasi mashg‘ulotlarining muvaffaqiyati ko‘p jihatdan oilaning to‘g‘ri nutq ko‘nikmalarini mustahkamlashga qanchalik hissa qo‘shishiga bog‘liq. [1] Mirziyoyev Sh.M. “Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz”. – T.: “O’zbekiston”, 2017. [2] O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga murojaatnomasi 29.12.2020 yil.