Oilaviy munosabatlar MUNDARIJA KIRISH....................................................................................................... I BOB. OILAVIY MUNOSABATLAR TIZIMIDA BOLANING O`ZINI- O`ZI ANGLASHI MUAMMOSI................................................................ 1.1. Ong va o`zini-o`zi anglash, “Men” konsepsiyasi va “Men” obrazi fenomenining psixologiyada o`rganilishi........................................................ 1.2 Oilaviy ijtimoiylashuv jarayonida bola o`zini-o`zi anglashini o`rganish masalasi 1.3. Bolaning o`zini anglashida ona shaxsining roli........................................ BOB MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA “MEN” KONSEPSIYASINING SHAKLLANISHIGA TA`SIR QILUVCHI IJTIMOIY PSIXOLOGIK OMILLARNI O`RGANISHMaktabgacha yoshdagi bolaning o`zi to`g`risidagi tasavvurlari shakllanishida referent guruh sifatida oilaning roliMaktabgacha yoshdagi bolalarning o`zini-o`zi anglashida ota-ona o`zaro munosabatlarining roliMaktabgacha yoshdagi bolalarda “Men” konsepsiyasining rivojlanishi bilan er-xotin munosabatlarining o`zaro bog`liqligiBOB. OILAVIY MUNOSABATLARNING O`ZIGA XOSLIGI VA BOLALARDA “MEN” KONSEPSIYASINING TUZILISHINI EMPIRIKTadqiqot metodikalariJIHATDAN O`RGANISH.......................................................................... Ota-onalar va bolaning o`zini anglash diagnostikasi natijalariXULOSA..................................................................................................... FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI………………….…… KIRISHInson uzining butun xayoti va faoliyati davomida ob`ektiv dunyoni bilib boradi. Bilish dunyoni inson ongida aks etishining murakkab jarayoni bo`lib, u bilmaslikdan bilishga, noani va to`la bo`lmagan bilimlardan ancha aniq va to`la bilimlarga tomon xarakat kilish sifatida soodir bo`ladi. Bilish tevarak-atrofdagi odamning narsa va xodisalarni xissiy idrok kilishdan boshlanadi. Tashki olamning sezgi, idrok va tasavvurning xosil bulishiga olib keladi, bular real borlikdagi narsalarni inson ongida aks ettiradi. Tevarak-atrofdagi olamga muvaffakiyatli ta`sir etish uchun bu olam rivojlanishining ob`ektiv konuniyatlarini bilish kerak. Fakat xissiy bilish yordamidagina bu konunlarning moxiyatini tushunish mumkin emas. Abstrakt tafakkur tabiat va jamiyat xayoti rivojlanishining ob`ektiv konunlarini bilishga xizmat kiladi. Abstrakt tafakkur xissiy bilish axborotlarini umumlashtirib, narsa va xodisalardagi xamma muxim bulmagan tasodifiy tomonlardan uzoklashadi xamda narsa va xodisalarning moxiyatiga kirib borib, ularning rivojlanishidagi umumiy konuniyatlarni ochib beradi. Umumlashtirish natijalari fan tushunchalari va konuniyatida ifodalanadi. Ularning xakikiyligi amaliyotda tikshiriladi, amaliyot bilimlarning xakikiyligini kursatuvchi oliy mezondir. Mavzuning dolzarbligi. Ta`kidlash joizki, oila ijtimoiy institut sifatida o`zining barcha vazifalarini bajargan taqdirdagina, mafkuraviy tarbiyaning kafolatli o`chog`iga aylanadi. Zero, har bir oilaning muqaddas vazifasi – qobiliyatli farzandlarni o`stirish, ularni jismoniy, intellektual va ma`naviy tomondan yetuk qilib, ota-onasiga, Vataniga sadoqatli insonlar qilib tarbiyalashdan iborat. Ya`ni, ham ma`naviy, ham jismoniy jihatdan sog`lom, barkamol inson faqat sog`lom oilada shakllanishi mumkin. Oiladagi sog`lom muhit va barqarorlik esa yaxlit jamiyat ma`naviy takomilining aslosidir. Sharqda bir necha asrlar oldin oila va uni tashkil etish, oilaviy munosabatlar, uning shaxs kamolotidagi o`rni va roli xususida Yusuf Xos Xojib, Kaykovus, Jaloliddin Davoniy, Muxammad Sodik Koshgariy, Abu Rayxon Beruniy, Abu Ali Ibn Sino, Amir Temur, Alisher Navoiy kabi allomalarimiz ham o`z karashlarini bayon etib kelganlar. XIX asrning oxiri XX asrning boshlarida ijod qilgan o`zbek ma`rifatparvarlari Abdurauf Fitrat, Abdulla Avloniy, Abdulla Qodiriylarning asarlarida xalqimizning milliy qadriyatlari, turmush tarzi, oiladagi farzandlar tarbiyasi milliy ruhda ifodalangan. Mustaqil taraqqiyot yo`liga chiqqan O`zbekistonda ko`plab yangi sohalar qatori aholiga psixologik maslahatlar berish hamda oilaviy psixoterapiya sohasini rivojlantirishga xizmat qiladigan tadqiqotlarga bo`lgan muayyan ehtiyoj tobora ko`proq sezilmoqda. Zero, bunday xizmatlarga ehtiyoj bir tomondan oilaviy munosabatlarni muvofiqlashtirishga xizmat qilsa, ikkinchi tomondan, shu maskanda tarbiyalanayotgan bolalarning psixologik rivojlanishiga ota-onalar tomonidan ko`rsatiladigan e`tiborning samarasini belgilaydi. Bolaning psixik rivojlanishi uning ruhiyatiga ta`sir ko`rsatuvchi ob`ektiv va sub`ektiv omillarga, xususan, undagi o`zlikni anglash, o`ziga-o`zi beradigan baholar hamda munosabatlarning xarakteriga bog`liqdir. Bu, avvalo, inson shaxsining psixologik asoslarini shakllantiruvchi, uning emotsional, intellektual va ijtimoiy rivojlanishiga zamin yaratuvchi ontogenezning dastlabki bosqichlariga taalluqlidir. Bunda oiladagi munosabatlar, xususan, ota-onalar o`rtasidagi o`zaro munosabatlar, shuningdek, ota-ona va farzandlar o`rtasida o`rnatiladigan munosabatlarning tabiati katta rol o`ynaydi. Oila ijtimoiy guruhlarning eng kichigi bo`lib, bolada o`zi va o`zgalar to`g`risida shakllanadigan ijtimoiy tasavvurlarining dastlabki muhiti sifatida katta ijtimoiy ahamiyatga molik maskandir. Davlatimiz rahbari I.A.Karimov ta`kidlaganlaridek, “Insonning eng sof va pokiza tuyg`ulari, ilk hayotiy tushuncha va tasavvurlari birinchi galda oila bag`rida shakllanadi. Bolaning xarakteri, tabiati va dunyoqarashini belgilaydigan ma`naviy mezon va qarashlar – yaxshilik va ezgulik, oliyjanoblik va mehr-oqibat, or-nomus va andisha kabi muqaddas tushunchalarning poydevori oila sharoitida qaror topishi tabiiydir”.1 Tadqiqotning dolzarbligi, shu nuqtai nazardan boladagi jamiyatda, insoniy munosabatlar tizimida munosib maqomga ega bo`lishini ta`minlaydigan eng dastlabki ijtimoiy tasavvurlar hamda o`zi va o`zgalar to`g`risidagi tushunchalarning shakllanishiga oiladagi ma`naviy-ruhiy munosabatlarning rolini aniq empirik ma`lumotlar bilan asoslashga bo`lgan davrning ehtiyojidan kelib chiqadi. Ko`plab psixologik tadqiqotlarda oila bola shaxsining shakllanishi va uning ijtimoiylashuviga ta`sir ko`rsatuvchi omil sifatida baholanadi. Lekin boladagi o`zi to`g`risidagi barcha tasavvurlarning shakllanishida u tarbiyalanayotgan oiladagi munosabatlarning xususiyatlari, oila tiplari va ota-onalik maqomlarining ular tomonidan qay darajada anglanishining bevosita roli alohida tadqiqot doirasida O`zbekiston sharoitida o`rganilmagan. Bu masala amaliy ahamiyatga molik bo`lib, “...inson o`z umri davomida oladigan barcha informatsiyaning 70 foizini 5 yoshgacha bo`lgan davrda olar ekan”.2 Demak, shu informatsiyalar orasida bolaning o`z “Men”ini to`g`ri shakllantiradigan va shu orqali uni ijtimoiy psixologik munosabatlarga ruhan tayyorlaydigan ma`lumotlarning manbai va ta`sir kuchini o`rganish yosh ota-onalar va oilashunoslar uchun o`ta dolzarb ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotning ishining maqsadi: maktabgacha yoshdagi bolaning o`zini- o`zi anglashi mazmuniga ta`sir ko`rsatuvchi oilaviy munosabatlar, xususan,ota-ona va farzandalar munosabatidagi ijtimoiy psixologik ta`sirlarva er bilan xotin o`rtasidagi hamda ota-ona bilan bola o`rtasidagi munosabatlarning o`zaro bog`liqligini tadqiq qilish. Tadqiqotning vazifalari:Maktabgacha yoshdagi bolalarda o`zini-o`zi anglashining psixologik xususiyatlari va “Men” konsepsiyasining shakllanganlik darajasini aniqlash uchun nazariy manbaalar bilan ishlash, ilmiy adabiyotlar taxlili..Maktabgacha yoshdagi bolalarda o`zini-o`zi anglashiga taalluqli bo`lgan asosiy psixologik komponentlarni vam ularga ta`sir etuvchi ijtimoiy psixologik omillarning xususiyatlarini aniqlash.Oiladagi munosabatlarning sub`ektlari sifatidagi ota-onaning o`zlikni anglash xususiyatlariniidrok kilish, bola tarbiyasidagi burch tushunchasining psixologik mexanizzmlarining shakllanganlik darajasini, oilaviy munosabatlarning,ota va ona, ota-ona hamda bola munosabatlarining turli jihatlari o`rtasidagi psixologik bog`liqlikni aniqlash orqali “Men” obraziga tegishli ijtimoiy psixologik mexanizmlarni tadqiq qilish. Oiladagi munosabatlar, er xotin o`rtasidagi kattalar va yoshlar o`rtasidagi, aka-uka, aka singil munosabatlariva ota va ona o`rtasidagi, ota-ona va bola o`rtasidagi munosabatlarning xususiyatlari, bola “Men” konsepsiyasining mazmunidan kelib chiqib, ayrim alohida komponentlar o`rtasidagi o`zaro bog`liqlikni tajribalar asosida empirik jihatdan asoslash.Tadqiqot ishining ob`ekti: to`liq yosh oilalarning vakillari bo`lmish 35 nafar ona va 35 nafar ota hamda ularning maktabgacha yoshli farzandlari xizmat qildi. Tadqiqotda jami 90nafar respondentlarishtirok etdilar. Tadqiqot ishining bazasi Andijon shaxar maya bag`cha MFY yashovchi oilalar. Tadqiqot ishining predmeti: maktabgacha yoshdagi bola “Men” konsepsiyasining o`ziga xos ijtimoiy psixologik xususiyatlari va ularning rivojlanish darajasi, oiladagi munosabatlar xususiyatlarining o`zaro aloqasi hisoblanadi.