O‘smir yoshdagi maktab o‘quvchilarining ma’naviy tafakkurini rivojlantirish (Ўсмир ёшдаги мактаб ўқувчиларининг маънавий тафаккурини ривожлантириш) Reja: KirishIrodaviy rivojlanishning asosiy komponentlariO‘zini tarbiyalash va motivatsiya mexanizmlariIrodaviy rivojlanishning darajalariXulosaJamiyat taraqqiyoti bevosita insonning ma’naviy-axloqiy kamoloti bilan chambarchas bog‘liq. Ayniqsa, bugungi globallashuv va axborot oqimi shiddat bilan ortib borayotgan davrda shaxsning axloqiy rivojlanishi nafaqat individual, balki butun jamiyat miqyosida dolzarb masalaga aylanmoqda. Shu boisdan ta’lim amaliyotida ma’naviy tarbiya ustuvor yo‘nalish sifatida qaralishi lozim. … Ma’naviyat mavzusi uzoq yillar davomida sovet falsafasi va psixologiyasida yetarlicha e’tibor qozonmagan bo‘lsa-da, zamonaviy tadqiqotchilar bu masalaga tobora ko‘proq qiziqish bildirmoqda. Bugungi kunda ilmiy va o‘quv adabiyotlarida nafaqat an’anaviy psixologik atamalar, balki “ruh”, “ma’naviyat” kabi tushunchalar ham ilmiy asoslangan holda o‘z aksini topmoqda. … Ta’lim jarayonida ma’naviy-axloqiy rivojlanishga erishish uchun uning maqsad va vositalarini ongli ravishda shakllantirish, o‘quvchilar va o‘qituvchilarning shaxsiy o‘sishiga yo‘naltirilgan tizimli yondashuvni qo‘llash zarur. Chunki faqatgina tashqi ta’sirlar yoki formal o‘qitish orqali bu jarayonga erishish mumkin emas. Ma’naviy rivojlanish shaxsning o‘z-o‘zini anglash, ichki intilish va mustaqil tafakkur orqali amalga oshadi. Shu boisdan ta’lim faqat bilim berish bilangina cheklanmasdan, insonni o‘zligini rivojlantirishga undaydigan, uning axloqiy va ma’naviy salohiyatini yuksaltiradigan muhitni yaratishi lozim. … Shaxsning ma’naviy tiklanishi va uning ma’naviy-axloqiy ongining rivojlanishi zamonaviy jamiyat hayotiga faol va ijodiy qo‘shilish uchun muhim omildir. Ma’naviy qadriyatlar asosida o‘zini anglash va takomillashtirish imkoniyatiga ega bo‘lgan inson uchinchi ming yillik ijtimoiy muhitida o‘zining munosib o‘rnini topa oladi. Shu boisdan, ta’lim jarayoni nafaqat bilim berishga, balki insonning ichki dunyosini shakllantirishga, uning ma’naviy kamolot sari intilishiga ham yo‘naltirilishi lozim. … Ixtiyoriy rivojlanishning kognitiv komponenti o‘smirlarning ma’naviy-axloqiy qadriyatlari va irodaviy xususiyatlarining o‘zaro aloqasini anglashni ta’minlaydi. Bu komponent, shuningdek, o‘zini o‘zi bilish va o‘z-o‘zini tarbiyalash istagi haqidagi g‘oyalarni o‘z ichiga oladi. O‘smirlarning o‘z ma’naviy-axloqiy qadriyatlarini tushunishi va bu qadriyatlarga asoslangan irodaviy xususiyatlarini shakllantirishi ularning mustaqil va ongli tarzda hayotiy vaziyatlarda qarorlar qabul qilishda yordam beradi. O‘zini anglash va o‘z-o‘zini tarbiyalash istagi o‘smirning ichki motivatsiyasini yaratadi, bu esa uning iroda kuchining kuchayishiga olib keladi. … Badiiy adabiyot insonning ichki dunyosini anglashda, o‘zini o‘zi bilish va shaxsiy ruhiy rivojlanishni tushunishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. O‘smirlarning irodaviy rivojlanishida adabiyotning o‘rni ulkan, chunki u o‘quvchilarga faqat yangi bilimlarni bermaydi, balki ularga o‘zlarining ichki ehtiyojlarini, ideallarini, ma’naviy va axloqiy qadriyatlarini anglashda yordam beradi. Adabiyot, ayniqsa, ma’naviy-axloqiy muammolarni o‘rganish orqali o‘smirning dunyoqarashini shakllantiradi va uning irodaviy xususiyatlarini rivojlantiradi. … Aks ettirish mexanizmi o‘z-o‘zini bilish jarayonini yanada maqsadli va ongli qilishga yordam beradi. Bu jarayon orqali o‘smir o‘zini o‘zi anglash va o‘z xatti-harakatlarini tahlil qilishga intiladi. O‘z-o‘ziga doimiy e'tibor berish, ichki dunyoga yo‘naltirilgan holda, o‘zini tarbiyalash jarayoni uchun muhim omil hisoblanadi. O‘smir o‘zining ichki holatini tushunishga intilish, o‘z qarorlarini va harakatlarini tahlil qilish orqali o‘zini yaxshilashga harakat qiladi. Shu tarzda, aks ettirish jarayoni o‘smirning o‘z-o‘zini tarbiyalash jarayonining asosi hisoblanadi va uning shaxsiy rivojlanishiga turtki beradi. … Xulosa Shaxsning ichki rivojlanish jarayonida faollik va o‘zini o‘zi rivojlantirishga hissa qo‘shish, uning o‘ziga va boshqalarga bo‘lgan munosabatlarini o‘zgartirish zarurati muhim o‘rin tutadi. Bu jarayon, o‘smirning o‘z-o‘zini anglash va uni tashqi dunyo bilan uyg‘unlashtirishga qaratilgan bir qator qobiliyatlar va ko‘nikmalarni o‘z ichiga oladi. Bilimlar, qoidalar va qadriyatlarni ichkilashtirish, ya’ni ular shaxsning ichki dunyosining bir qismiga aylanishi, bu jarayonning ajralmas qismi hisoblanadi. O‘smir o‘zi uchun muhim bo‘lgan ma’naviy-axloqiy qadriyatlarni o‘z ichiga olib, ularni hayotiga tatbiq etishga intiladi. Bu esa uning shaxsiy rivojlanishiga va tashqi dunyo bilan o‘zaro aloqalarini shakllantirishga yordam beradi. …