O‘smirlik davrida organizmdagi fiziologik va anatomik o‘zgarishlar MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………...…………..3 I.BOB. O‘SMIRLIK DAVRINING UMUMIY TAVSIFI 1.1. O‘smirlik davrining yoshga doir chegaralari va bosqichlari……………....6 1.2. O‘smir organizmida fiziologik rivojlanish jarayonlari……………………8 1.3. Anatomik o'zgarishlar: tana tuzilishining o'zgarishi……………….…….12 II.BOB. O‘SMIRLIK DAVRIDA ENDOKRIN TIZIM VA UNING TA’SIRI 2.1. Endokrin tizim faoliyatining faollashuvi va uning ahamiyati………..…..16 2.2. Gormonlar va jinsiy yetilish jarayonlari…………………………………19 2.3. Endokrin tizimdagi muvozanat buzilishlarining o'smirlikka ta'siri………21 III.BOB.O‘SMIRLIK DAVRIDAGI FIZIOLOGIK VA PSIXOLOGIK MOSLANISH 3.1. O‘smirlik davrida nerv tizimidagi o‘zgarishlar…………………………..24 3.2. Aqliy va psixologik rivojlanishning fiziologik asoslari…………...……..27 3.3. Sog‘liqni saqlash va o‘smirlikdagi fiziologik o‘zgarishlarni nazorat qilish………………………………………………………………………………32 XULOSA…………………………………………………………………………36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………….……………..38 KIRISH Mavzuning dolzarbligi:O‘smirlik davri inson hayotining murakkab va muhim bosqichlaridan biri hisoblanadi. Bu davr biologik, fiziologik, psixologik va ijtimoiy o‘zgarishlar bilan boy bo‘lib, insonning yetuklik sari yo‘l olishida asosiy poydevor hisoblanadi. O‘smirlik yillari odatda 11-12 yoshdan 16-17 yoshgacha bo‘lgan davrni qamrab oladi, ammo individual farqlar tufayli bu yosh chegaralari biroz o‘zgarishi mumkin. Ushbu davrda inson organizmi nafaqat tashqi ko‘rinishi, balki ichki tizimlari va funksiyalari jihatidan ham jiddiy o‘zgarishlarni boshdan kechiradi. Bu jarayonlar gormonlar ta‘siri ostida sodir bo‘lib, ular tananing butun faoliyatiga bevosita ta‘sir ko‘rsatadi.O‘smirlik davrida fiziologik o‘zgarishlar asosan endokrin tizimning faollashuvi bilan bog‘liq. Gormonlarning ishlab chiqarilishi intensivlashadi, bu esa jinsiy yetilish, tana o‘sishi va boshqa fiziologik jarayonlarga ta‘sir ko‘rsatadi. Shu bilan birga, skelet tizimi, mushaklar va ichki organlarda sezilarli o‘zgarishlar kuzatiladi. Bu davrda bo‘y o‘sishi tezlashadi, suyaklar qalinlashadi va mushak massasi ortadi. Jinsiy yetilish jarayoni esa organizmning yangi hayotiy bosqichga o‘tishiga tayyorlanishini ta‘minlaydi.Anatomik jihatdan esa o‘smirlik davrida organizmning tashqi va ichki ko‘rinishi katta o‘zgarishlarga uchraydi. Tananing nisbati, ya‘ni qo‘l va oyoq uzunligining tana uzunligiga nisbati, bosh va tana o‘rtasidagi proporsiyalar o‘zgaradi. Skelet va mushak tizimlaridagi o‘zgarishlar natijasida o‘smirlarning tashqi ko‘rinishi kattalarnikiga yaqinlashadi. Shu bilan birga, ichki organlarning o‘lchami va joylashuvi ham o‘zgaradi. Bu jarayonlar o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, ularni endokrin va nerv tizimlari boshqaradi.Gormonlarning ishlab chiqarilishi o‘smirlik davrida katta ahamiyat kasb etadi. Gipotolamo-gipofizar tizimning faollashuvi tufayli jinsiy bezlar – tuxumdonlar va moyaklar ishga tushadi. Bu esa jinsiy gormonlarning, ya‘ni estrogen va testosteron ishlab chiqarilishini kuchaytiradi. Jinsiy gormonlar nafaqat jinsiy a‘zolarning rivojlanishiga, balki ikkilamchi jinsiy belgilarning paydo bo‘lishiga ham ta‘sir ko‘rsatadi. Masalan, qizlarda ko‘krak bezlarining kattalashishi, tana yog‘ to‘qimalarining taqsimlanishi, hayz ko‘rish jarayonining boshlanishi kuzatiladi. O‘g‘il bolalarda esa ovozning qo‘polashishi, mushak massasining ortishi va yuzda tuklarning paydo bo‘lishi kabi belgilarga guvoh bo‘lish mumkin.Bundan tashqari, o‘smirlik davrida nerv tizimining ham sezilarli darajada rivojlanishi kuzatiladi. Bu jarayon markaziy va periferik nerv tizimlarini qamrab oladi. Miyaning frontal sohalari, ya‘ni qaror qabul qilish va mas‘uliyatli xatti-harakatlar uchun javobgar bo‘lgan qismlari faol rivojlanadi. Shu sababli o‘smirlar ko‘pincha yangi bilimlarni tez o‘zlashtira oladi, lekin ayni paytda hissiy barqarorlik va tajriba etishmasligi tufayli xavf-xatarli qarorlar qabul qilishlari mumkin. Bu esa pedagoglar va ota-onalardan o‘smirlar bilan alohida yondashuvni talab qiladi.O‘smirlik yillarida yurak-qon tomir tizimida ham jiddiy o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. Yurakning kattalashishi va uning qon quyish hajmining oshishi tufayli tana bo‘ylab qon aylanish tizimi yaxshilanadi. Shu bilan birga, qon bosimi oshishi kuzatilishi mumkin, bu esa ba‘zi o‘smirlar uchun noqulaylik tug‘dirishi ehtimolini oshiradi. Shu sababli, o‘smirlik davrida sog‘liqni nazorat qilish va fiziologik jarayonlarni muntazam kuzatib borish muhim ahamiyat kasb etadi.Ichki organlarning faoliyati ham o‘smirlik davrida o‘zgaradi. Masalan, oshqozon-ichak tizimi ko‘proq energiya talab qiladi, chunki tana o‘sishi uchun ko‘proq oziq moddalar kerak bo‘ladi. Bu davrda ozuqaviy ehtiyojlarning ortishi sababli to‘g‘ri ovqatlanish odatlarini shakllantirish muhimdir. Shu bilan birga, o‘pka va nafas olish tizimi ham rivojlanadi. Nafas olish hajmi va tezligi oshadi, bu esa mushaklarning ko‘proq kislorodga bo‘lgan talabini qondiradi.Psixologik o‘zgarishlar ham o‘smirlik davrining ajralmas qismi hisoblanadi. Bu davrda yoshlar o‘ziga xos mustaqillikni izlashadi, jamiyatda o‘z o‘rnini topishga intiladilar. Gormonlar ta‘siri ostida kayfiyat tez-tez o‘zgarib turishi, qiziqishlarning keskin o‘zgarishi va o‘z-o‘zini anglash jarayonining kuchayishi kuzatiladi. Bunday holatlar ba‘zan stress va tashvishga olib kelishi mumkin, shuning uchun psixologik qo‘llab-quvvatlash juda muhimdir.O‘smirlik davrida kuzatiladigan o‘zgarishlar inson hayotidagi boshqa bosqichlar bilan taqqoslaganda eng intensiv jarayonlardan biridir. Ushbu davrda o‘zgarishlarning muvozanatli kechishi uchun sog‘lom turmush tarzini olib borish, to‘g‘ri ovqatlanish va jismoniy faollikni ta‘minlash lozim. Shuningdek, ota-onalar, pedagoglar va shifokorlarning birgalikdagi sa‘y-harakatlari ham o‘smirlik yillarida yuzaga keladigan qiyinchiliklarni yengishda muhim rol o‘ynaydi.Xulosa qilib aytganda, o‘smirlik davri inson hayotidagi murakkab va mas‘uliyatli bosqich bo‘lib, bu davrda sodir bo‘ladigan fiziologik [1]va anatomik o‘zgarishlar insonga katta hayot yo‘liga tayyorgarlik vazifasini bajaradi. Ushbu jarayonlarning to‘g‘ri boshqarilishi nafaqat o‘smirlarning hozirgi salomatligini ta‘minlaydi, balki ularning kelajakdagi hayot sifati uchun ham asos yaratadi. Kurs ishining maqsadi: O'smirlik davrida organizmda sodir bo'ladigan fiziologik va anatomik o'zgarishlarning mohiyatini tahlil qilish, ushbu jarayonlarning inson rivojlanishidagi o'rni va ahamiyatini aniqlash. Bundan tashqari, o'smirlik davrida yuzaga keladigan muammolarni aniqlash va ularni hal qilish yo'llarini tushuntirish orqali sog'lom rivojlanishni ta'minlashga ko'maklashish. Kurs ishining vazifasi: O'smirlik davrining biologik va fiziologik xususiyatlarini o'rganish.Endokrin tizim, nerv tizimi, yurak-qon tomir tizimi va boshqa organlar faoliyatidagi o'zgarishlarni tahlil qilish. [1] Nishanova.Z , Kamilova.N, Xalilova .N “ Taraqqiyot psixologiyasi va differensial psixologiya” Toshkent 2020