O‘ZBEK XALQ PEDAGOGIKASI VA ISLOM TA’LIMOTIDA IJTIMOIY-PEDAGOGIK G‘OYALAR O‘ZBEK XALQ PEDAGOGIKASI VA ISLOM TA’LIMOTIDA IJTIMOIY-PEDAGOGIK G‘OYALAR. Reja: “Qur’oni Karim”, “Xadisu SHarif”larda ijtimoiy pedagogik g‘oyalarning o‘rni va ahamiyati. O‘zbek xalk pedagogikasida ijtimoiy pedagogik jarayonlarni rivojlanishi va bugungi kundagi axdmiyagi. Tayanch tushunchalar: Xalq pedagogikasi, milliy qadriyatlar, insonparvarlik, birdamlik, mexribonlik, bag’rikenglik, milliy an’analar , g`oyalar “Qur’oni Karim”, “Xadisu SHarif”larda ijtimoiy pedagogik g‘oyalarning o‘rni va ahamiyati. Islom tavhidlik dini, ya`ni uning mazmuni yagona xudo — Ollohga iymon keltirishdir. Budinningasoschisi Muhammad s.a.v. (570—632) musulmonlar tomonidan paygambar, ya`ni Allohning elchisi, deb e`zozlanadi. Islom dinining muqaddas kitobi — Qur`oni Karimdir. Qur`on matni VII asrda yozilgan. Xalifa Usmon davrida Qur`on yagona kitob shakliga keltirilgan va uning boshqa barcha matnlari yo’q qilingan. Qur`on 114 suradan iborat. Oddiy musulmon Qur`onning murakkab suralarini faqatgina tafsirlar orqali tushunishi mumkin. Eng mashhur tafsirlar At-Tabariy, Zamahshariy, Baydoviy, Fahridtsin, ar-Roziy, al-Qurtubiyga tegishli. Natijada sunna — Qur`onning mazmunini tushunishini boshqarish yaratilgan. Sunna oila. urug`, qabila a`zolari orasidagi munosabatlarini tartibga keltirgan bo’lib, yozilmagan axloqiy qoidalar sifatida ham qo’llanilgan. Sunna hadis shakliga ega. Hadislarni yig`ish, ularni ajratishga ko’p olimlar o’z umrlarini bag`ishlaganlar. Islomga muvofiq Qur`on barcha musulmonlar bo’ysunishlari lozim bo’lgan muqaddas kitobdir. asrning o’zidayoq islom insonning ijtimoiy huquq va erkinliklarini e`lon qildi. Bu erkinliklar inson hayotining barcha jabhalarini qamrab olgan edi.SHariatning huquqiy qadriyatlari ijtimoiy tavsifga ega va quyidagi tamoyillarga asoslangan adolatli jamiyatni ifodalaydi: jamiyatning barcha a`zolarining irqi, tili va diniy mansubligidan qat`iy nazar tengligi;jamiyat barcha a`zolarining teng mas`uliyatga egaliklari, chunki ular bitta manbadan kelib chiqganligi;inson hayoti va erkinligi tengligi;oila jamiyatning asosidir: jamiyat oilani o’z himoyasiga oladi va unga g`amxo’rlik qiladi;boshqaruvchi va boshqariluvchilarining tengligi;yagona Olloh barcha narsaning egasi va u tomonidan yaratilgan ne`matlar barcha mavjudot va maxluqotlarga uning hadyasidir. Har bir inson bu hadyadan o’z ulushini olishga haqli;xalq va jamiyatga tegishli barcha siyosiy, ijtimoiy va boshqa masalalar xalq bilan maslahatlashib hal qilinishi lozim;o’zining dunyoviy ishlari uchun har bir kishi jamiyat oldida, ma`naviy hayotga tegishli ishlari uchun esa faqatgina Olloh oldida javob beradi;Xadislarda islom dinidagi eng muhim insoniy huquqlar sifatida quyidagilar kafolatlanadi: yashash huquqi, o’limdan so’ng esa janoza o’qilishiga ("‘Agar birortangiz birodaringizni kafanlasangiz, bu ishni hurmat va mehr bilan qiling”, “o’liklarni urishmang, ular o’tmishlarini tugatishdi”);erkinlik huquqi, (“siz qachon odamlarni qulga aylantirdingiz. Axir, ular ozod tug`ilishgan edi-ku?”);tenglik huquqi, (“arab boshqalardan, boshqalar esa arabdan ustun emaslar, qora sariqdan, sariq esa qoradan ustun emas. Ustunlikka sazovor bo’lgan inson ustundur”);bunday insonparvar fazilatlarni islom dini tayanadigan beshta asosda ham ko’rish mumkin: Iymon — Allohtsan boshqa iloh yo’q va Muhammad (s.a.v.) uning rasuli;Salavot — musulmon kuniga besh mahal bajaradigan ibodat — namoz;Zakot — rahmdillik. Beruvchi insonning munosabati u berayotgan miqtsordan muhimroqtsir;Ro’za, ramazon musulmonlar uchun muqaddas oy, chunki aynan shu oyda Muhammad (s.a.v.) payg`ambar bo’lganlar;Haj — har bir imkoni bor musulmon Makkaga haj safari uyushtirishi lozim.Tarbiyaviy vositaga ega bo’lgan Qur`on oyatlari muhim ahamiyatga ega. Ularda ota-ona va farzand o’rtasidagi munosabat, bolalarni tarbiyalayotgan ota-ona nimaga intilishi kerakligi, shuningdek, ular erishmoqchi bo’lgan maqsadlar aniqbelgilab qo’yilgan. Qur`on musulmonlarning hayot mazmuni va maqsadi haqidagi qarashlariga katta ta`sir ko’rsatgan va uning g`oyalari musulmon halqlarining madaniyatidan chuqur joy olgan bo’lib, xalq pedagogikasi manbalari: maqol, rivoyat, ertaklar va boshqalarga har tomonlama ta`sir ko’rsatgan. O’sib kelayotgan avlodning tarbiyasi va ijtimoiy jarayonlarga moslashuvida bilim, unga munosabat masalasi doimiy muammo hisoblanadi. Bu muammo zamonaviy sharoitda yanada keskin ko’rinish kasb etmokda. Bir tomondan, iqtisodiy hayotda ro’y berayotgan jarayonlar shunga olib keldiki, bilimsiz odamlar katta pul topadigan bo’lishdi. Ularning topganlari bilan ziyolilarning maoshini tenglashtirib bo’lmay qoldi. Buning hammasi yoshlarning bilim olishga qiziqishini pasayishiga sabab bo’lmokda. Ularga bilim olish moddiy va ma`naviy muvaffaqiyat garovi bo’lib tuyulmayapti. Boshqa tomondan esa, bozor munosabatlari va unga bog`liq bo’lgan texnikaning doimiy yangilanishi, korxonalar o’rtasidagi raqobat, ishsizlik yoshlardan nafaqat chuqur bilimlar, balki ularning doimiy yangilanib turishini ham talab qiladi. Ana shunday sharoitda Qur`oni karim yoshlarni bilim olishga da`vat etuvchi muhim manba vazifasini bajaradi.Ma`lumki, Qur`onda “ilm” so’zi 750 marta uchraydi. Agar Qur`on 780000 so’zdan iboratligini inobatga olsak, "‘ilm” so’zi muqaddas kitobning I/I04 qismini tashkil qilishini ko’rishimiz mumkin. Qur`on inson bilimlarini ikkiga ajratadi: diniy va dunyoviy. Diniy bilimlar dunyo asoslarini, dunyo yaratilishini bilishga qaratilgan bo’lib, bilimning bu turi - inson etishishi mumkin bo’lgan eng oliy cho’qqidir. Qur`onda inson ega bo’lishi mumkin bo’lgan dunyoviy bilim haqidagi oyatlarni uchratamizki, bunda dunyoviy bilimlarga inson tanasining uch a`zosi—ko’z, quloq va yurak orqali erishish mumkinligi ta`kidlanadi.. Bilimning holatlaridan tashqari, Qur`on bilim rivojlanishining dialektik, dinamik jarayonlarini va inson tomonidan o’zlashtirilishini ham qayd etadi. Buning hammasi mazkur manbada bu holatga alohida e`tibor berganlaridan dalolat beradi. SHuningdek, bilim olishga intilish hadislarda ham o’z ifodasini topgan. Islomshunos olim F.Rouzental to’liq hajmda Imom Buxoriyning “as-Sahih” asarini tahlil qilib chiqqan va ulardagi bilim bilan bog`liq quyidagi g`oyalarni ko’rsatib o’tgan: bilim talab qilish jannatga yo’l ochadi;bilim faqatgina o’qish orqali qo’lga kiritiladi;inson rahbar bo’lishidan oldin bilimli bo’lishi kerak;ayollarni o’qitishga ruxsat berilgan;ilm va olimlarning yo’qolishi dunyoning oxiriga etganini bildiradi.Boshqa mashhur xddislarda ham islom nuqgai nazaridan bilim va fanlar naqadar qadrli ekanligini bildiruvchi g`oyalar mavjud: to’lin oy qancha yulduzlardan ustun bo’lsa, olimlar mo’minlardan shunchalik ustundirlar;olimlar o’zlaridan keyin pul emas, bilim qoldiruvchi vorislardir.Qur`onda har bir shaxsni ijtimoiylashuvi hamda har bir insonning hayot va mehnatiga munosabati haqida g`oyalar mavjud. Islomshunoslar islom dinining inson hayoti va mehnatga nisbatan munosabati borasida izlanishlar olib borganlar. Ularning ta`kidlashlaricha, Qur`on boyliklarni qoralaydi, biroq u barcha boylikni emas, balki Xudo qismatni, musulmonning farzlarini unutishga chorlovchi boyliklarnigina qoralaydi. Agar boylik din nuqtai nazaridan halol topilgan bo’lsa va zakoti berilsa, uni islom qonuniy hisoblaydi. Qur`on harakatsizlikni ham qoralaydi. U ham dunyoviy, ham diniy ishlardagi faol kishilarni yoqlab chiqadi. Ana shu sababli tarbiyaviy tizimda hadislardan foydalanish nihoyatda muhim hisoblanadi. CHunki ularda payg`ambarning hdyoti va faoliyatidan turli hikoyalar, axloqiy pandlar mavjud. Hadislarda islom asoslarining sharhlari berilgan bo’lib mehribonlik, ruhiy poklik, tozalik, halollik iymon kabi tushunchalar ko’rib chiqilgan. Hadislarning pedagogik tahlili ushbu man`baning ta`lim- tarbiyaviy ahamiyatga ega bo’lgan quyidagi eng muhim mazmuniy yo’napishlarini aniqpash imkonini beradi: “go’zal xulq sohibi” U insonlarning bir-biriga ishonchini shakllantiradi;o’z xatolarining tan olinishi xalqning buyukligidan dalolat beradi;o’z fikrini bildirish — inson kuchining ifodasidir. O’z fikrini bildirmaslik esa shariat va sog`lom fikrlashga nisbatan norozilik alomati;o’z farzini tushunish va uni ixtiyoriy bajarish insonda yaxshi xislatlar paydo bo’lishiga olib keladi; insonning o’z Vatani, do’stlari, xalqi oldida majburiyatini bajarishi — inson tarbiyalanganligining ko’rsatkichi;hayotda vaqtning qadriga etish insonning va jamiyatning rivojlanishining asosiy shartidir;sabr qilish baxtsizlik, etishmovchilik, kasalliklarni engishga yordam beruvchi xislatdir. Muvaffaqiyatga erishish uchun akddan tashqari sabr ham talab qilinadi;insonni farishta darajasiga ko’taruvchi — bu xislatdir. Undan mahrum bo’lgan kishida asl sevgi bo’lishi mumkin emas. Ichkilikbozlik, fahsh, zino - buning hammasi irodasizlikdir. Bunday insonlar atrofdagilarga, o’z xalqi ga zarar keltiradi;chuqur fikr yuritish — insonning aqliy voyaga etganlik alomatidir;kim o’z o’tmishini yo’qotsa — uning kelajagi yo’qtsir. Qariyalarning hikmatlarini unutgan yosh avlod iymonni ham unutadi va shunda yovuzlik yaxshilik ustidan g`alaba qozonadi. O‘zbek xalk pedagogikasida ijtimoiy pedagogik jarayonlarni rivojlanishi va bugungi kundagi ahamiyati. O`zbek xalq pedagogikasida ta`lim-tarbiya masalasining ijtimoiy xarakteri. Ajdodlar tajribasini o’rganish zamonaviy pedagogika fanining asosiy vazifalaridan biridir. Biroq tarbiyaning milliy xususiyatlariga murojaat qilish madaniy jihatdan o’z qobig`iga o’ralib qolishga olib kelmasligi kerak. Zamonaviy pedagogika fanining maqsadi milliy xususiyatlar asosida fanning zamonaviy muammolarini echishga yordam beruvchi, uning rivojiga o’z hissasini qo’shuvchi kuchlarni topishdan iborat bo’lmog`i lozim. Hozirda dunyoning turli davlatlaridagi xalqlarning madaniy qarashlari va o’ziga xos xususiyatlariga e`tibor qaratsak, madaniyat sohasidagi yutuqlar mavjud muammolarni hal etishda juda katta o’rin tutadi. O’sib kelayotgan avlodni hayotga tayyorlashning ko’p asrlik tajribasi yordamida yoshlarning zamonaviy bozor iqtisodiyoti munosabatlariga asoslangan demokratik jamiyatga tayyorlash alohida ahamiyat kasb etadi. Qanday qilib xalqning o’z milliy qiyofasi, madaniy xususiyatlarini tiklamasdan turib bugungi kunning muammolarini hal qilish mumkin? SHubhasiz. moziy tajribasida xalq pedagogikasida ta`lim va tarbiya jarayonlarida qo’llash mumkin bo’lgan ko’p narsa bor. Xalqpedagogikasi shaxsga ijtimoiy xususiyatlarni shakllantirish uchun lozim bo’lgan pedagogik bilim, ko’nikma va malakalar, ta`lim-tarbiya berish yo’tari, vositalarining majmuasi hisoblanadi. Milliy pedagogika xalqning ta`lim-tarbiya masalasiga oid qarashlar, g`oyalar, an`analari asosida shakllanadi. Milliy pedagogikaning tengsiz qadriyati shuki, u, birinchidan, o’zida asrlar davomida shakllangan pedagogik haqiqatlarga ega, ikkinchidan esa, hayotiy, amaliy tavsifga ega. U o’z ifodasini xalq pedagogikasining barcha g`oyalari amaliy tajribaga asoslanganligi, amaliyotda sinalgan va yosh avlodni tarbiyalash bo’yicha amaliy faoliyatga qaratilganligida topadi. Xalq pedagogikasidagi mavjud hayotiy (maishiy, mehnat, axloqiy) va pedagogik ma`lumotlar, kuzatuvlar muhim ahamiyatga ega bo’lib, bular muomala jarayonida ham kattalar, ham bolalar tomonidan bir xil o’zlashtiriladi. Xalq pedagogikasi tarixiy va ijtimoiy tajriba mahsuli bo’lishi bilan birga ijtimoiy axloq va ijtimoiy moslashuv malakalarining shakllanishi vositasi, omili hisoblanadi. Xalq pedagogikasi jamiyatning pedagogik madaniyatidagi eng yaxshi qadriyatlarni mujassamlashtirgan bo’lib, bu kattalarga hurmat, mehmondo’stlik, mehnatsevarlik, axloqlilik, rostgo’ylik va boshqalar. Xalq pedagogikasining ijtimoiy xarakteri uni ko’pgina etnomadaniy hodisalar: dunyoqarash, tibbiyot, etika, din, ekologiya, boshqalar bilan o’zaro munosabatida yorqin namoyon bo’lishidadir. Bu muammolar olimlar tomonidan o’rganilmoqda. O’zbek xalq pedagogikasida shaxs dunyoni hayotiy va shaxsiy tajriba orqali o’zlashtiradi, degan teran fikr mavjud. CHunki shaxs boshqayaar bilan muomalaga kirar ekan, ularning o’ziga xos xususiyatlarini o’rganadi. O’zbek xalqida shunday naql bor: chaqaloq hali shaxs emas, u tom ma`nodagi inson bo’ladimi, yo’qmi — bu uning ota-onasi, uni o’rab turgan muhit va boshqa odamlar bilan o’zaro munosabatiga bog`liq. SHuning uchun ham xalq pedagogikasida “go’dak faqatgina avlodlar tomonidan erishilgan, ishlab chiqilgan turli ong shakllarini o’zlashtirsagina, shaxsga aylanadi”, deb ta`kidlanadi. Bolaningtug`ilishi bilan tarbiyani boshlamaslik halq hayotining rivoji, oldinga intilishiga salbiy ta`sir qiladi. Bu g`oya bir qator xalq rivoyatlari, afsonalari, dostonlarida o’rin olgan. Agar uni zamonaviy tushunchalarda ifodalasak, o’zbek xalq pedagogikasining asosini bolaga g`amxo’rlik qilish, uning sog`ligi haqida qayg`urish va hayotini muhofaza qilish, uning aqliy, axloqiy, estetik, jismoniy va mehnat tarbiyasi uchun kattalar tomonidan ta`sir qilishning majmuasi tashkil qiladi.O’zbek etnografiyasini o’rganish uchun turli xil xujjatlarni tahlil qilar ekanmiz, u mukammal inson modeliga mos kelishini e`tirof etishimiz mumkin. Buyuk ma`rifatparvar, olimlar, pedagoglar va shoirlarning asarlarini o’rganish inson tarbiyasi haqidagi xalq g`oyalari ularning mazmuniga singdirilganini ko’rsatadi. Ibn Sinoning “Tadbiri manzil” kitobining “Bolalar tarbiyasi va ta`limi” bobida oilatarbiyasidan, Beruniyning “Kdtsimg xalqlardan qolgan yodgorliklar” kitobida turli xalqlarning an`analaridan, al-Farobiyning “Katga musiqa kitobi”da xalq musiqasidan ko’p misollar mavjud. Nosir Husravning “Baxt kitobi”da ham oddiy odamlarning mehnatlari ulug`lanadi.