Pedagogik faoliyatda o‘qituvchi mehnati evaziga shakllanib boruvchi umumbashariy qadriyatlar (Педагогик фаолиятда ўқитувчи меҳнати эвазига шаклланиб борувчи умумбашарий қадриятлар) Reja KirishPedagogik faoliyatda qadriyatlarning mohiyatiQadriyatlarning tasnifiPedagogik qadriyatlarning xilma-xilligiPedagogik adabiyotlarda qadriyatlar haqida tushunchalarXulosaJamiyat taraqqiyotining turli bosqichlarida ijtimoiy hodisalarga bo‘lgan munosabatlar doim o‘ziga xos shaklda namoyon bo‘lgan. Ayniqsa, mustaqillikka erishgan ilk kunlardan boshlab, hayotimizning barcha jabhalarida qadriyatlar, milliy tiklanish, milliy ong, milliy g‘urur, milliy iftixor kabi atamalar keng qo‘llanila boshlandi. Bu tasodifiy emas, albatta. Chunki mustaqillik, o‘z mohiyatiga ko‘ra, milliy tiklanish jarayonini ham o‘z ichiga oladi va bu jarayonni yuqoridagi tushunchalarsiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Milliy qadriyatlar xalqning kundalik hayoti va turmush tarzida asosiy mezon sifatida xizmat qiladi. Aynan shu qadriyatlar orqali jamiyatdagi turli hodisa va holatlarga, shuningdek, yangi shakllanayotgan faoliyat turlariga baho beriladi. Yosh avlodning hayotiy maqsadlari, kelajakdagi intilishlari, shuningdek, ularning “zamonaviy qahramon” haqidagi tasavvurlari ham ma’naviy qadriyatlar asosida shakllanadi. Shu boisdan, milliy qadriyatlar nafaqat jamiyat taraqqiyoti uchun, balki har bir shaxsning ma’naviy va axloqiy kamoloti uchun ham muhim poydevor hisoblanadi. … Pedagogik qadriyatlar pedagogik faoliyatning ajralmas qismi bo‘lib, ular nafaqat pedagogik ehtiyojlarni qondirishga xizmat qiladi, balki o‘qituvchining ijtimoiy va kasbiy faolligini ham ifoda etadi. Shu bilan birga, pedagogik qadriyatlar o‘z-o‘zidan shakllanib, hayotda tasdiq topmaydi; aksincha, ular jamiyatdagi ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy aloqalar bilan chambarchas bog‘liq. Ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar… Intellektual qadriyatlar… Axloqiy qadriyatlar… Kasbiy-pedagogik faoliyatga doir qadriyatlar… Maqsadli qadriyatlar… Vositali qadriyatlar… Munosabatli qadriyatlar… Sifat qadriyatlari… Bilishga oid qadriyatlar… Ijtimoiy-pedagogik qadriyatlar… Shaxsiy-pedagogik qadriyatlar… Ta’limiy qadriyatlar… Tarbiyaviy qadriyatlar… Absolyut qadriyatlar… Vaqt bilan bog‘liq (vaqtinchalik) qadriyatlar… Barqaror qadriyatlar… Individual-shaxsiy qadriyatlar… … «Qadriyatlar tizimi» tushunchasi ijtimoiy subyektlar, tarixiy davrlar, bosqichlar yoki sohalar bilan bog‘liq bo‘lgan qadriyat shakllarining bir-biriga bog‘liq va o‘zaro chambarchas aloqasini ifodalaydi. Bu tizimni tashkil etuvchi qismlar va uning tuzilishining mazmuni, ahamiyati haqida falsafiy fikrlar pedagogik-psixologik adabiyotlarda ko‘plab misollar bilan yoritilgan. Tizimlilik prinsipi ilmiy bilish va tadqiqotlarda asosiy yondashuvlardan biri hisoblanadi. Bu prinsip qadriyatlar tizimlarini, uning amaliyotini tahlil qilishda o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. … Qadriyatlar tizimi jamiyatning ma’naviy va ijtimoiy ehtiyojlarini, qiziqishlarini, ijtimoiy harakatlarini va xulq-atvorini boshqarish bilan bog‘liq. Bu tizim madaniyatning asosini tashkil etadi va turli xil qadriyat shakllari o‘zaro aloqada bo‘ladi. Ular quyidagi uch asosiy tizimga ajratiladi: Transsendental tizim – … Ijtimoiy yo‘naltirilgan tizim (sotsiosentrik) — … Antropotsentrik tizim – … Universal qadriyatlar – … Hayotiy (vital) qadriyatlar … Norasmiy qadriyatlar – … Jamoaviy qadriyatlar – … … Xulosa qilib aytganda, «qadriyat» tushunchasi o‘quvchi-talabaning kasbning ijtimoiy ahamiyatini to‘liq anglab yetishi, shuningdek, uning pedagogik faoliyatga bo‘lgan subyektiv munosabati va bahosini ifoda etishini anglatadi. Bu tushuncha tizimli, subyektiv va faoliyatga yo‘naltirilgan yondashuvlarni hisobga olgan holda shakllanadi. Shu asosda, “qadriyatlar tizimi” tushunchasi barqaror, doimiy va dinamik-funksional aloqadorlikka ega bo‘lgan, qadriyatga yo‘naltirilgan faoliyat (baholashga doir) asosida shakllanadigan komponentlar (qadriyatning turlari va shakllari) majmuasi sifatida aniqlanadi. Bu tizim o‘quvchi-talabani kasbiy tayyorgarlik jarayonida shakllanadigan va o‘zgarib boradigan qadriyatlar tizimi sifatida tasavvur etiladi.