Pedagogik nizolar va ziddiyatlarning falsafiy, pedagogik-psixologik tasnifi (Педагогик низолар ва зиддиятларнинг фалсафий, педагогик-психологик таснифи) Reja: KirishPedagogik nizolarning asosiy sabablari va ularning turlariPedagogning perseptiv xatolari (o‘quvchilarni tushunishdagi xatolar)Pedagogning o‘quvchi-talabalar bilan kelishmovchiliklari va ularni bartaraf etish usullariYosh pedagoglar faoliyatidagi xatolar va ularni yengishning samarali yo‘llariXulosaPedagogik jarayonda o‘qituvchi bilan o‘quvchi o‘rtasidagi muomala va munosabatlar alohida ahamiyatga ega. Muallim bu jarayonda asosiy figura, yetakchi va yo‘lboshchi sifatida maydonga chiqadi. U pedagogik faoliyatda fidoyilik namunasini ko‘rsatib, o‘zining muallimlik burchini yuksak mas’uliyat bilan ado etishi, yosh avlodga bilim berish orqali ularning qalbiga halollik, go‘zallik, haqiqat va odob-axloq singari ezgu fazilatlarni singdirishi lozim. Muallimning bu sharafli vazifani dog‘ tushirmay bajara olishi uning jamiyatda hurmat va e’tibor qozonishiga sabab bo‘ladi. Shogirdlari bunday o‘qituvchini ulug‘laydi, uni nafaqat bilim manbai, balki ruhiy kamolotga yo‘naltiruvchi ma’naviy yo‘lboshchi sifatida qadrlaydi. Afsuski, barcha o‘qituvchilar haqida yuqoridagi sifatlarni aytish qiyin. Ayrim muallimlarning dag‘al muomalasi va nohaq tanbehlaridan bolalar bilim olishdan sovib, qalblari yaralanadi. Ularning dilini o‘ylamay, o‘rinli-o‘rinsiz tanbehlar bilan ranjitish yosh avlodning bilimga bo‘lgan qiziqishiga va shaxsiy rivojlanishiga salbiy ta’sir qiladi. Bu nafaqat o‘quvchining darsga bo‘lgan munosabatini, balki uning o‘ziga bo‘lgan ishonchini ham zaiflashtiradi. … Ba’zi yosh o‘qituvchilar muayyan xatolarga yo‘l qo‘yadilar. Masalan, sinfdagi yaxshi o‘zlashtiruvchi o‘quvchilarni haddan tashqari maqtash, past o‘zlashtiruvchilarni esa doim koyib yoki tanqid qilib turish odatiy holga aylanadi. Bu holatda past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilarni kamdan-kam darsga chaqirish yoki ularning muvaffaqiyatlariga nisbatan loqaydlik ko‘rsatish pedagogik muomalada katta kamchilikdir. … Pedagogik nizolar xususiyatlari O‘qituvchining mas’uliyati Ijtimoiy darajadagi farqlar…Hayot tajribasidagi farqlar…Voqealarga qarashdagi farqlar…Tarbiyaviy ahamiyat…O‘qituvchining kasbiy pozitsiyasi…Xatolarning oqibatlari…Nizolarni oldini olish afzalligi: - Hamkorlikdagi o‘quv faoliyatini to‘g‘ri tashkil etish - E’tiborning muayyan o‘quvchilarga qaratilishi - Jazo o‘rniga pedagogik ta’sir - Nizolarda to‘liq aybdor yoki aybsiz bo‘lmaslik - Pedagogik taktning shakllanmaganligi - Noverbal vositalar va tinglashning muhimligi - Jazo vositasi sifatida qo‘rqitishning salbiy oqibatlari - Salbiy holatlarga barham berish - Mustaqil fikr yuritish ko‘nikmalarini shakllantirish - Faollik va erkin fikrlashni rag‘batlantirish - Yashirin qobiliyatlarni rivojlantirish - Quvonch va shodlik kayfiyatini yaratish… Dars jarayonida va undan tashqarida o‘quvchilarni quvonchli va ijobiy kayfiyatda bo‘lishlariga erishish o‘qish jarayonini yanada samarali qiladi. O‘quvchilar uchun qulay va samimiy muhit yaratish ularning o‘qishga bo‘lgan ishtiyoqini oshiradi. A.S. Makarenko ta’kidlashicha, o‘qituvchi muloqotini hurmat va talabchanlikka asoslangan munosabat shaklida olib borishi lozim. Bu ikki omil o‘rtasida muvozanatni saqlash o‘quvchilar bilan ishonchli va konstruktiv munosabatlarni shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. … Shuni yodda tutish lozimki, inson g‘azablangan vaqtda, ayniqsa uning kuchli bosqichi – jahl otiga minganda, aql-idrok xulq-atvorni nazorat qilish qobiliyatini yo‘qotadi. Bu holat shunchalik murakkabki, rimlik shoir Gratsiy buni «tajanglik bilan qilingan darg‘azablik – qisqa muddatli aqldan ozishdir» deb ta’riflagan. Darg‘azablikni faqatgina uning ilk bosqichida yengish mumkin. Shuning uchun inson o‘zida jahl chiqayotganini payqashi bilanoq, o‘ziga-o‘zi qat’iy buyruq berishi zarur: «Men o‘zimni yaxshi tutishim kerak, his-tuyg‘ularimni nazorat qilib, bebosh hissiyotlarga berilmasligim lozim». … O‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi muloqotni tartibga soluvchi talablardan biri – bolaning xatti-harakatlari va bajargan ishlarini odilona, xolis baholashdir. Sohibqiron Amir Temur aytganidek, “Kuch – adolatda.” Bolalarning adolat tuyg‘usi maktab muhitida shakllanadi. Shu maqsadda zamonaviy o‘qituvchi quyidagi fazilatlarni namoyon qila olishi kerak: Jamiyat ijtimoiy hayotini chuqur anglash va o‘quvchilarni xabardor qilish…Ilm-fan va texnologiyadagi yutuqlardan xabardor bo‘lish…Pedagogika va psixologiya bilimlariga ega bo‘lish…Ta’lim jarayonida samarali shakl, metod va vositalardan foydalanish…Ijodkorlik, tashabbuskorlik va tashkilotchilik…Pedagogik mahorat va kommunikativlik qobiliyati…O‘quvchilar bilan jonli muloqotga kirishish…Nizolarni hal qilish qobiliyati…Pedagogning asosiy maqsadi – o‘quvchilarni ijtimoiy hayotga tayyorlash, ularga bilim berish va ularning shaxsiy fazilatlarini rivojlantirishdir. Shu jarayonda o‘qituvchi har bir o‘quvchiga individual yondashib, ularning imkoniyatlarini to‘liq namoyon bo‘lishiga ko‘maklashadi. Ta’lim-tarbiya jarayoni samaradorligi o‘qituvchining mahoratiga va uning o‘z vazifalarini qanchalik adolatli bajarishiga bog‘liqdir. … O‘qituvchi o‘z faoliyatida e’tiborli bo‘lishi va o‘quvchi bilan muloqotda bo‘lishda ehtiyotkorlikni namoyon etishi kerak. Pedagog va o‘quvchi o‘rtasida masofa bo‘lishi zarur, ya’ni o‘qituvchi o‘quvchini xushmuomalalik bilan kuzatishi, hurmat va ehtiromlarini izhor etishi lozim. Shu bilan birga, hurmat, ehtirom va o‘zaro ishonch o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida salbiy nizolarni bartaraf etishga yordam beradi. … Pedagogik nizo tushunchasi Pedagogik nizo o‘qituvchi bilan o‘quvchi o‘rtasida yuzaga keladigan muammolar, tortishuvlar, kelishmovchiliklar yig‘indisi bo‘lib, o‘qituvchi ushbu muammolarni oldini olish, unga yo‘l qo‘ymaslik va muammolarni hal etish uchun harakat qilishi zarur.Pedagogik nizoning asosiy belgilariga quyidagilar kiradi:Inqiroz: Kutilgan yoki kutilmagan holatlar o‘rtasidagi keskin tafovut;Anglashilmovchilik: O‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi tushunmovchiliklar;Kutilmagan hodisa: Vaqtinchalik hodisalar va situatsiyalar;Zo‘riqish: O‘qituvchi va o‘quvchi orasidagi kuchli ruhiy bosim;Noqulaylik: Qiyin yoki noqulay sharoitda ishlash yoki o‘qish;Ichki yoki tashqi xavotir: Stressli yoki xavotirli holatlar;Bartaraf etish qiyin bo‘lgan qo‘rquv: O‘qituvchining qo‘rquvni yoki xavotirni boshqarishda duch keladigan qiyinchiliklar.Pedagogik nizolarni keltirib chiqaruvchi omillar quyidagilardir:Axborot omili: Ma’lumotlarning yetishmasligi yoki noto‘g‘ri yetkazilishi;Munosabat omili: O‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi munosabatlardagi noaniqlik yoki ijobiy bo‘lmagan hissiyotlar;Xulq omili: O‘quvchining xulq-atvori yoki o‘qituvchining pedagogik faoliyatidagi kamchiliklar.Xulosa Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, o‘qituvchining kasbiy mahorati va axloqi haqida quyidagi xulosalarga kelish mumkin. O‘qituvchining asosiy vazifasi – nafaqat bilim berish, balki o‘quvchilarni ma’naviy va axloqiy jihatdan tarbiyalashdir. …