TABIIY OFATLAR VA ULARNI BARTARAF ETISH TABIIY OFATLAR VA ULARNI BARTARAF ETISH MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………….3 I BOB. O‘ZBEKISTON HUDUDIDA SODIR BO‘LADIGAN TABIIY OFATLAR VA ULARNING TURLARI 1.1-§. O‘zbekistonda sodir bo‘ladigan tabiiy ofatlar va ularning hududiy xususiyatlari………………………………………………………………………...7 1.2-§. Tabiiy ofatlarning hosil bo‘lishiga ko‘ra tasniflanishi……..........................12 1.3-§. Jizzax viloyati va uning hududida sodir bo‘lgan tabiiy ofatlar tasnifi……..17 II BOB. JIZZAX VILOYATI HUDUDIDA YUZ BERGAN TABIIY OFATLAR VA UNING HUDUDIY JIHATLARI 2.1-§. Viloyatida yuz berayotgan sel toshqinlari va ularning hududiy jihatlari…..22 2.2-§. Viloyat hududida ro‘y bergan zilzilalar tahlili…………………..................38 2.3-§. Viloyatda iqlim o‘zgarishi natijasida yuzaga keladigan tabiiy ofatlar……..45 III BOB. JIZZAX VILOYATI HUDUDIDA ANTROPOGEN FAOLIYAT NATIJASIDA YUZAGA KELADIGAN TEXNOGEN JARAYONLAR 3.1-§. Viloyatda foydali qazilmalarni qazib olish oqibatida ekologik holatning o‘zgarishi …………………………………………………………………...….....55 3.2-§. Viloyatda yerlarni qishloq xo‘jaligini rivojlantirish maqsadida o‘zlashtirish oqibatlari……………………………………………………………………..........62 3.3-§. Texnogen ta’sir natijasida sodir bo‘layotgan jarayonlarni baholash va takliflar ishlab chiqish……………………………………………………….........66 XULOSA……………………………………………………………………........69 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………….…….72 ILOVALAR…………………………………………………………………........76 KIRISH Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarurati. 1989 yilda BMT Bosh Assambleyasining 44-sessiyasida qabul qilingan rezolyutsiyaga binoan 1990-1999 yillar tabiiy ofatlar xavfini kamaytirish o‘n yilligi deb e'lon qilingan, shu davr mobaynida har yili oktyabr oyining ikkinchi chorshanbasi Xalqaro tabiiy ofatlar xavfini kamaytirish kuni deb belgilangan. Bu borada keng miqyosdagi chora-tadbirlarni davom ettirish maqsadida BMT Bosh assambleyasining 2017 yil 17 yanvardagi rezolyutsiyasiga asosan har yilning 13 oktyabr sanasi muntazam ravishda “Xalqaro tabiiy ofatlar xavfini kamaytirish kuni” deb e'lon qilindi. Har birimiz uchun o‘zimiz yashab turgan hududimizda sodir bo‘layotgan voqea-hodisalarning jadalligi va kelib chiqish sabablaridan xabardor bo‘lishimiz juda muhimdir. 2022-yilning birinchi yarmida Respublikamizning turli hududlarida va Jizzax viloyatida ko‘plab tabiiy ofatlarning sodir bo‘lishi, tanlangan mavzuning dolzarbligini yanada oshirdi.Shu sababli kichik qamrovli hududda tabiiy ofatlarni bartaraf etish yo‘llarini o‘rganish juda muhimdir. Yurtimizda tabiiy ofatlarning oldini olish va bartaraf etish yuzasidan katta ishlar olib borilmoqda. Masalan: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 12-aprelda “2015-2030-yillarda ofatlar xavfini kamaytirish bo‘yicha Senday hadli dasturi”ni O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi qaror qabul qilindi. Vazirlar Mahkamasining “O‘zbekiston seysmik xavfi yuqori bo‘lgan hududlarida quriladigan bino va inshootlariga zilzilabardoshlik bo‘yicha xulosalar berish tartibini joriy etish to‘g‘risida”gi qarori loyihasi e’lon qilindi. Fanlar akademiyasi, Favqulodda vaziyatlar vazirligi hamda Qurilish vazirligining seysmik xavfi yuqori bo‘lgan hududlarda quriladigan bino va inshootlarga zilzilabardoshlik bo‘yicha ilmiy xulosalar berish tartibini bosqichma-bosqich joriy etish to‘g‘risidagi taklifi ma’qullanadi. Vazirliklar va idoralar, mahalliy davlat hokimiyati organlari, xo‘jalik birlashmalari hamda boshqa tashkilotlar 2022 yil 1 maydan boshlab seysmik xavfi yuqori bo‘lgan hududlarda quriladigan bino va inshootlarining qurish loyihalariga zilzilabardoshlik bo‘yicha ilmiy xulosalar olinishini ta’minlaydi. Tadqiqot ob’ekti. Jizzax viloyati hududidagi turli tabiiy ofatlar. Tadqiqot predmeti. Jizzax viloyati hududida sodir bo‘ladigan va sodir bo‘lish ehtimoli bo‘lgan tabiiy ofatlar, ularni taqqoslash, bartaraf etish chora-tadbirlarini asoslash masalalari. Tadqiqotning maqsadi. Tabiiy ofatlarni bartaraf etish imkoniyatlaridan unumli foydalanishning yo‘nalishlarini asoslash va istiqbolda rivojlantirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotning vazifalari. Qo‘yilgan maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilangan va amalga oshiriladi: - tabiiy ofat turlarini ta’riflash va tasniflash; - eng katta talafot keltirgan tabiiy ofatlar sodir bo‘lgan hududlarni o‘rganish; - zilzila, suv toshqinlari, sel, kuchli shamollar, jala quyishi va turli surilmalarning hosil bo‘lishi; - viloyatda oxirgi o‘n yillikda sodir bo‘lgan tabiiy ofatlar yetkazgan zararni baholash va taqqoslash; - viloyatda yuz beragan tabiiy ofatlar dinamikasi o‘rganiladi va tahlil qilinadi; Tadqiqotning metodologik asoslari. 2020 yil 17-dekabrda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Tabiiy ofatlar xavfini kamaytirish byurosi (UNDRR) CIMA Tadqiqot jamg‘armasi va Osiyo tabiiy ofatlarga tayyorgarlik markazi (ADPC) bilan hamkorlikda tabiiy ofatlar bilan bog‘liq ma'lumotlarni yig‘ish, tahlil qilish va hisobot berishga qaratilgan "DesInventar-Sendai" tizimli dasturiy ta'minoti to‘g‘risidagi qarori. BMT tabiiy ofatlar xavfini kamaytirish byurosi (UNDRR) vakillari, CIMA Tadqiqot jamg‘armasi va Osiyo tabiiy ofatlarga tayyorgarlik markazi (ADPC) ekspertlari qator tashkilotlar, jumladan, Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Qishloq xo‘jaligi vazirligi, Madaniyat vazirligi, Iqtisodiy rivojlanish va qashshoqlikni kamaytirish vazirligi, Sog‘liqni saqlash vazirligi, Uy-joy kommunal xo‘jaligi vazirligi, Suv xo‘jaligi vazirligi, Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi, Davlat ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qo‘mitasi, Yer resurslari, geodeziya, kartografiya va davlat kadastri qo‘mitasi, Davlat statistika qo‘mitasi, Fanlar akademiyasi va Gidrometeorologiya xizmati markazi mutaxassislariga amalga oshirish bosqichlari, tavsiyalar va texnik tafsilotlarni taqdim etishgan, mazkur yo‘nalishda olib borilayotgan amaliy va ilmiy izlanishlar dissertatsiya ishining metodologik asosi bo‘lib hisoblanadi. Tadqiqotning metodlari: Tatqiqotni olib borishda dala tadqiqotlari, kartografik, aerokosmik, GIS texnologiyalari, qiyoslash, statistik, geobotanik, geomorfologik, sotsiologik so‘rov, adabiyotlar va fond materiallari bilan ishlash kabi metodlardan foydalanildi. Muammoning o‘rganilganlik darajasi. Tabiiy ofatlar va ularni bartaraf etishni o‘rganish borasida juda ko‘p tadqiqot ishlari olib borilgan. Shu vaqtga qadar aynan Jizzax viloyati bo‘yicha alohida tadqiqot ishlari olib borilmagan, O‘zbekiston miqyosida olib borilgan tadqiqotlarda qisqacha to‘xtalib o‘tish bilan cheklangan. Tabiiy ofatlar va ularni bartaraf etish yo‘llari haqida, mahalliy olimlardan kengroq yoritilgan ish topilmadi. MDH davlatlari olimlari ishlaridan quyidagilarni misol keltirib o‘tishimiz mumkin. В.С. Пушкарь, М.В. Черепанова Экология: природные катастрофы и их экологические последствия (2003), В.А.Акимов, Ю.И. Соколов Глобальные и национальные приоритеты снижения риска бедствий и катастроф (2016), Руководство по снижению риска стихийных Бедствий на уровне сообщества в Центральной азии (2006), В.Г. Бондур , К.Я. Кондратьев, В.Ф. Крапивин (2004-2012), Alimqulov N Jizzax viloyatining landshaftlar ekologiyasi 2009 yil, Ismatov N.I(1970) Turkiston tizmasini geomorfologik rayonlashtirish va eroziya jarayonlari, Zikirov B(2003) Morguzar tog‘larini tabiiy resurslari, kabi olimlar tomonidan o‘rganilgan. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quydagilardan iborat: Jizzax viloyatidagi yog‘ingarchilik miqdori o‘rganilib ular asosida 1:200 000 masshtabdagi sel xaritasi ishlab chiqiladi; Jizzax viloyatida sel toshqinlari ro‘y bergan va bo‘lish ehtimoli katta bo‘lgan hududlar o‘rganiladi va bartaraf etish tavsiyalari ishlab chiqiladi; Viloyat hududida antropogen faoliyat natijasida yuzaga keladigan texnogen jarayonlar o‘rganiladi va ilmiy asoslanadi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati. Tadqiqot orqali olingan ilmiy xulosa va tavsiyalar viloyatda tabiiy ofatlar xavfi katta hududlar uchun geografik asos bo‘lib xizmat qiladi. Undan Tabiiy ofatlar kutilishi mumkin bo‘lgan joylarda aholi o‘rtasida qanday tashviqot ishlari olib borilishi haqida tavsiyalar beriladi. Seldan xo‘jalikda oqilona foydalanishga oid dasturlar va loyihalarni ishlab chiqishda foydalanish mumkin. Dissertatsiyaning tuzilishi va hajmi. Ish kirish, uchta bob, umumiy xulosa, adabiyotlar ro‘yxati va ilovalardan tashkil topgan bo‘ladi.