TOVUSHLARNING TO'G'RI TALAFFUZI YUZASIDAN OLIB BORILADIGAN ISHLAR MAZMUNI TOVUSHLARNING TO'G'RI TALAFFUZI YUZASIDAN OLIB BORILADIGAN ISHLAR MAZMUNI MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………………3 I.BOB. TOVUSHLARNING TO‘G‘RI TALAFFUZI YUZASIDAN OLIBBORILADIGAN ISHLAR MAZMUNI. 1.1.Bolalarni to‘g‘ri talaffuzga o‘rgatishning mazmuni va mohiyati……..…..6 1.2.Talaffuzga o‘rgatishning asosiy bosqichlari…………………………..…10 1.3. Bolalami to‘g‘ri talaffuzga o‘rgatish asosiy vazifalari………………….13 II.BOB.BOLALARNI TO‘G‘RI TALAFFUZGA O‘RGATISHNING MAZMUNI VA MOHIYATI. 2.1. Talaffuzga o‘rgatishning asosiy bosqichlari...............................................19 2.2. Bolalarni to‘g‘ri talaffuzga o‘rgatish asosiy mohiyati……………………23 2.3. Tovush hosil qilishda ishtirok etadigan turli organlarning ahamiyati……24 III.BOB. NUTQNING TOVUSH MADANIYATI TUSHUNCHASI VA MOHIYATI. 3.1.Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish qonuniyatlari…..…28 3.2.Ilk qadam davlat o‘quv dasturi..................................................................35 3.3.Nutqni tushunishni rivojlantirishning asosiy metodik usullari…………..38 XULOSA…………………………………………………...…………………….44 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..46 KIRISH Mavzuning dolzarbligi:Nutqning tovush madaniyati umumiy nutq madaniyatining ajralmas qismidir. U so'zlarning tovush talaffuzi va umuman nutqning jihatlarini tovushlarni, so'zlarni to'g'ri talaffuz qilish, nutqning ovoz balandligi va tezligi, ritm, pauzalar, tembr, mantiqiy urg’u va boshqalar qamrab oladi:. Artikulyatsiya appartining va eshitishning normal rivojlanganligi, to'laqonli nutq muhitining mavjudligi nutq tovush madaniyatini o'z vaqtida va to'g'ri shakllantirishning ajralmas shartidir.[1] Maktabgacha ta’lim tashkilotida bolalarni nutqning tovush madaniyatiga o'rgatish jarayonida tarbiyachi ularning to'g'ri ovozli talaffuzini shakllantirish, so'zlarni til me'yorlariga muvofiq to’g’ri va aniq talaffuz qilish, ovoz apparatini rivojlantirish masalalarini hal qiladi. Nutqning tovush madaniyatini tarbiyalash vazifalarini amalga oshirish ikkita asosiy yo'nalishda amalga oshiriladi: 1) nutqni idrok etishni rivojlantirish (eshitish e'tibori va nutqni eshitish, shu jumladan uning tarkibiy qismlari - fonemik, balandlik, ritmik eshitish, tempni idrok etish, ovoz kuchi. , nutq tembri); 2) nutq-harakat apparatini rivojlantirish (artikulyatsiya, ovoz, nutq nafas olish) va nutqning talaffuz tomonini shakllantirish (tovushlarni talaffuz qilish, aniq diksiya va boshqalar). Bolalarning fiziologik va psixologik imkoniyatlariga qarab, turli yosh bosqichlarida nutqning tovush madaniyatini tarbiyalash vazifalari sistemali ravishda taqsimlanib, murakkablashadi. Masalan, ilk yoshda tovushlarni to'g'ri talaffuz qilish ko'nikmalarini shakllantirish va nutqni eshitishni rivojlantirishga ko'proq e'tibor beriladi; katta yoshda - aniq diksiyani rivojlantirish, intonatsiyani ifodalash vositalarini rivojlantirish va fonemik idrokni yaxshilash vazifasi qoyiladi. Nutqning tovush madaniyatini tarbiyalash ishlari nutq o’stirish va savodga o’rgatish mashg’ulotlarida tizimli ravishda olib boriladi, lekin uni boshqa mashg’ulotlar mazmuniga ham kiritish mumkin. Masalan, musiqa xodimi bilan kelishilgan holda musiqa tinglash jarayonida, kuylashda, musiqiy-ritmik ijro etishda.harakatlar, nutqni, eshitish diqqatini, ovozni, nutq tezligini va boshqalarni rivojlantirishga qaratilgan bir qator vazifalar bir vaqtning o'zida hal qilinadi. Nutqning tovush madaniyatini tarbiyalash uchun ertalabki gimnastikasi, sayrlar, bolalarning uyga kelishi va ketish jarayonida ham tarbiyachi tomonidan qo'llaniladi. Shunday qilib, ertalabki gimnastikasi paytida siz bolalarning artikulyar apparatlarini mashq qilishingiz, ma'lum bir tovushning talaffuzini o'yin tarzda aniqlashtirishingiz va mustahkamlashingiz mumkin;sayr va kun tartibidagi boshqa faoliyatlar paytida - bolalarni so'zlarni aniq talaffuz qilish va intonatsion ifoda vositalaridan to'g'ri foydalanishga o'rgatish mumkin. Kechki soatlarda, masalan, tovushlarni to'g'ri talaffuz qilishni mustahkamlash va bolalarni og'iz orqali havoni uzoq vaqt chiqarishga o'rgatish uchun individual va guruhli ochiq, xor va nutq didaktik o'yinlari tashkil etiladi. Tarbiyachining vazifasi bolalarga og'zaki nutqning barcha jihatlarini o'z vaqtida o'zlashtirishga yordam berishdir. Kattalar o'rtasida yuqori nutq madaniyati, bola bilan doimiy muloqot qilish, nutq o'yinlarini tashkil etish va o'tkazish - bularning barchasi bolalarda to'g'ri og'zaki nutqni muvaffaqiyatli shakllantirishning kalitidir. Maktabgacha ta’lim tashkilotida nutqning tovush madaniyatini tarbiyalash ishlari shakllanishi bilan chambarchas bog'liqlug'at (faol va passiv), grammatik tuzilish, izchil nutq, bolalarni maktabga tayyorlash (o'qish va yozishni o'zlashtirish) muammolarini hal qilish bilan bog’liqdir. Maktabgacha yoshdagi bolalarda tovushlarning talaffuzi ularning artikulyatsiya apparatining ishlashiga bog'liq. Shuning uchun to'g'ri tovush talaffuzini shakllantirishda artikulyatsiya apparatining alohida a'zolarini, ayniqsa lablar, yonoqlar va til mushaklarini doimiy ravishda mashq qilish kerak; jag'ning harakatchanligini rivojlantirish. Pedagogik usullar bolaga artikulyar harakatlarni muvofiqlashtirishni tezda o'zlashtirishga yordam berishi kerak. Tovushlar va so'zlarning talaffuzining sofligi va ravshanligi ushbu harakatlarning aniqligi va kuchiga bog'liq bo'ladi. Agar bolaning ovozli talaffuzni o'zlashtirishi normal davom etsa va yoshga bog'liq fiziologik til bog'lanishi o'z vaqtida bartaraf etilsa, unda ham ovozli talaffuz va diksiya bo'yicha maxsus ish kerak. Tananing normal rivojlanishi uchun umumiy gimnastika zarur bo'lganidek, nutq apparati mushaklari uchun maxsus mashqlari ham zarur. Shuning uchun maktabgacha ta’lim tashkilotida ovozli talaffuz va diksiya ustida ishlash logopedik ish sifatida qaralmasligi kerak. Bu nafaqat tovushlarning talaffuzida og'ish bo'lganlar bilan emas, balki barcha bolalar bilan amalga oshirilishi kerak. Diapazon-tovushning hajmi (chegarasi eng baland va eng pastki ton bilan belgidir).Tembr-tovushning yaqinligi, yumshoqligi, silliqligi, xususiyligi[2]. Kurs ishining maqsad va vazifasi: Grammatikaning maqsadi, bolalarni tilni to'g'ri ishlatish va o'z fikrlarini to'g'ri ifodalashga yordam berishdir. Ular o'qituvchilarning o'rganish jarayonini muvaffaqiyatli olib borishiga yordam beradi. Kurs ishining nazariy asoslar: Bolalar nutqini rivojlantirishda grammatikaning nazariy asoslarining o'rgatilishi juda muhimdir. Bu asoslar o'quvchilarga tilni tushunish, gapni yozish, qo'llab-quvvatlash va tarqatishda yordam beradi. Kurs ishining uslubiy asoslar: Grammatika, tilning to'g'ri va aniq fikrlash uslubiy asoslarini o'rganishga yordam beradi. Bu, bolalar uchun gaplarni to'g'ri tushuntirish, so'zlashish va yozish jarayonlarida muhimdir.Bolalar nutqini rivojlantirishda grammatikaning o'rni va ahamiyati, tilni o'rganish va fikrlashda juda muhimdir. Bu, ularga tilni to'g'ri va aniq ishlatishda yordam beradi va o'z fikrlarini to'g'ri ifodalashga imkoniyat yaratadi. Kurs ishining predmeti: Grammatika, tilning to'g'ri va aniq fikrlash uslubiy asoslarini o'rganishga yordam beradi. Bu, bolalar uchun gaplarni to'g'ri tushuntirish, so'zlashish va yozish jarayonlarida muhimdir. Kurs ishining ob’ekti:Tayyorlov guruhi bolalarida, hamda o’rta guruh bolalarini nutq tuzilishida ahamiyatlari. Ishning tuzilishi: kurs ishim kirish, uchta bobdan iborat asosiy qism, Kurs ishimning yozilish Tortibi shulardan iborat va alohida xulosa qismi ham bor yana foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati ham qo’shilgan. I.BOB. TOVUSHLARNING TO‘G‘RI TALAFFUZI YUZASIDAN OLIBBORILADIGAN ISHLAR MAZMUNI. 1.1.Bolalarni to‘g‘ri talaffuzga o‘rgatishning mazmuni va mohiyati. Tarbiyachi u yoki bu tovush tarkibida turli nutq organlari: lablar, tishlar va til ishtirok etayotganini ko‘rsatadi hamda tushuntirib beradi. Bolalaming tovushlarni ifoda etishda nutq organlari holatini ko‘rib olishlari ularning to‘g‘ri talaffuzni o‘zlashtirib olishlarida yordam beradi. Bu boradagi ish tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, ushbu yo‘nalishdagi mashqlar ijobiy natijalarga olib keladi. Amaliyotda bu metodik usullar ko‘pincha birgalikda qo‘llaniladi va ular doimo bir- birini to‘ldiradilar. «I» qattiq tovushining to‘g‘ri talaffuzini shakllantirish. Tarbiyachi tovush artikulatsiyasini namoyish etadi va bolalarga tilning talaffuz chog‘idagi holatini ko‘rishni taklif qiladi. So‘ngra u tovushni bir necha bor talaffuz qiladi, keyin esa bolalar uni takrorlaydilar. Agar bolalar so‘zlardagi tovushni to‘g‘ri talaffuz eta olsalar, yangi gaplarga va to‘rt qatorli kichik-kichik she’rlarni yod olishga o‘tish mumkin. Ravon nutqni rivojlantirish asosida turli aloqa vositalaridan (so‘zlar, gaplar, matn qismlari o‘rtasida) foydalanish, turli toifadagi matnlar - tasvirlash, bayon qilish, mu­lohaza yuritish tuzilmasi haqidagi tasavvurlami shakllantirish qo­biliyatini o‘rgatish yotadi. Tovush. Ayrim tarbiyachi pedagoglarda tovush tabiatdan beriladi (xudo bergan) deyishadi. Maxsus tovush yillar davomida o‘zgarishi, aynishi mumkin. Shuning uchun doim mashq qilib uni rivojlantirib turish lozim bo‘ladi. [1] O’zbekiston Respublikasida maktabgacha ta’lim to’g’risidagi Nizom. Maktabgacha tarbiya-Toshkent-2019. [2] O’zbekiston Respublikasida maktabgacha ta’lim to’g’risidagi Nizom. Maktabgacha tarbiya-Toshkent-2019.