TOVUSHLARNING TO'G'RI TALAFFUZI YUZASIDAN OLIB BORILADIGAN ISHLAR MAZMUNI TOVUSHLARNING TO'G'RI TALAFFUZI YUZASIDAN OLIB BORILADIGAN ISHLAR MAZMUNI MUNDARIJA KIRISH TOVUSHLARNING TO‘G‘RI TALAFFUZI YUZASIDAN OLIB BORILADIGAN ISHLAR MAZMUNI 1.1 Bolalarni to‘g‘ri talaffuzga o‘rgatishning mazmuni va mohiyati. 1.2 Talaffuzga o‘rgatishning asosiy bosqichlari. 1.3 Tovush hosil qilishda ishtirok etadigan turli organlarning ahamiyati. II-BOB TOVUSHLAR TALAFFUZINI SHAKLLANTIRISH MUSTAHKAMLASHGA QARATILGAN O‘YINLAR 2.1 Sirg‘aluvchi tovushlarni nutqqa qo‘yish, mustahkamlash va farqlashga qaratilgan o‘yinlar. 2.2 Shovqinli tovushlarni nutqqa qo‘yish, mustahkamlash va farqlashga qaratilgan o‘yinlar. 2.3 Til orqa tovushlarni to`g`ri talaffuz qilishga qaratilgan o`yinlar XULOSA ADABIYOTLAR RO`YXATI KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Nutqning tovush madaniyatini tarbiyalash bu tovushlarning to'g'ri talaffuzini shakllantirish ekan, deb tushunmaslik kerak. To'g'ri tovush talaffuzini shakllantirish nutqning tovush madaniyati bo'yicha ishlarning bir qismigina (bir bo'lagi) hisoblanadi. Tarbiyachi bolalarda to'g'ri nafas olish va chiqarishni, ona tilidagi hamma tovushlarni to'g'ri talaffuz etishni, so'zlarni aniq talaffuz etishni, ovozdan to'g'ri foydalanishni, shoshilmasdan nutqning mazmuniga qarab, ifodali gapirishni tarbiyalaydi. Demak, nutqning tovush madaniyati deb, nutqning fonetik va orfoepik jihatdan to'g'riligi, so'zlashgan vaqtda to'g'ri nafas olish va chiqarish, ravshan gapirish, so'zlarda urg'uni to'g'ri ishlatish, nutqning mazmundorligiga qarab uning ifodaliligi, ovoz kuchi va nutq sur’atini tartibga solish tushuniladi. Bolalarga ona tilini o'rgatish bo'yicha ishlar tizimida nutqning tovush madaniyatini tarbiyalash muhim o'rin egallaydi. Bu jarayonda bola o'zbek tilidagi hamma tovushlarni to'g'ri talaffuz etishga, mashg'ulotlarda, kundalik muomalada yetarli ovoz kuchida javobberishga, shoshilmasdan, ifodali gapirishga o‘rganadi, bu ishlar qancha erta boshlansa, shuncha katta muvaffaqiyatlarga erishish mumkin. Nutqning tovush madaniyatini tarbiyalash nutqning boshqa tomonlarini, ya’ni lug'atini, bog'langan nutqni, nutqning grammatik jihatdan to'g'ri shakllanishini rivojlantiradi. Nutqi yaxshi rivojlangan bola atrofdagilar bilan tez muloqotga kirishib ketadi, o'z fikrini va istagini tushunarli tarzda bayon etadi, o'rtoqlari bilan birgalikda o'ynaydigan o'yinlari haqida darrov kelishib oladi. Aksincha, tushunarsiz nutq o'zaro munosabatni qiyinlashtiradi, bola xarakterida salbiy xususiyatlarning (odamovi, indamas, qo'rqoq va hokazo) vujudga kelishiga sabab bo'ladi. Bolalar o'zbek tilidagi tovushlarni asta-sekin o'zlashtiradilar. Maktabgacha tarbiya yoshining boshida bolaning nutq apparati shakllanib bo'ladi (kattalarning nutq a’zolaridan biroz farq qiladi), fonematik eshituv qobiliyati yaxshi ishlaydi. Shu bilan bir qatorda, har qaysi yosh davridagi bolalarda nutqning tovush madaniyati sohasida o'z kamchiliklari mavjuddir. Nutqning tovush madaniyatiga doir ishlarning vazifalari. Nutqning tovush madaniyatini tarbiyalash ona tilidagi tovushlarning aniq artikulatsiyasini, ularni to'g'ri talaffuz etishni, so'z va jumlalarni to'g'ri va aniq talaffuzini, to'g'ri nafas olish va chiqarishni, shuningdek, yetarli balandlikdagi ovozni, odatdagi nutq sur’atini, ifodalilikni, intonatsiya vositalarini (mantiqiy pauzalar, urg‘u, nutqning ritmi va tempi, xushohanglik) shakllantirishni o‘zida mujassamlantiradi. Nutqning tovush madaniyati yaxshi rivojlangan nutqni eshitish qobiliyati asosida shakllanadi va rivojlanadi. Kurs ishining maqsad va vazifalari: Bolalarda to‘g‘ri, jarangdor nutqni rivojlantirish bilan bir qatorda, tarbiyachi quyidagi vazifalarni hal etishi kerak: 1. Bolalarda nutqni eshitish qobiliyatini va uning asosiy komponentlarini: shituv diqqatini (eshitish orqali u yoki bu tovushni va uning yo'nalishini aniqlash malakasi), fonematik eshitishni, temp va ritmni idrok etish qobiliyatini tarbiyalash. 2. Artikulatsiya apparatini rivojlantirish. 3. To‘g‘ri nafas olish va chiqarish ustida ishlash, ya’ni qisqa nafas olib, uzun havo oqimini chiqarish qobiliyatini tarbiyalash. Bu jumlalarni erkin talaffuz qilish imkonini beradi. 4. Muloqot shartlariga mos ravishda ovoz balandligini boshqara olish qobiliyatini tarbiyalash. 5. Ona tilidagi hamma tovushlarni to‘g‘ri talaffuz etishni shakllantirish. 6. Har bir tovush, so‘z va jumlalarning aniq, ravshan talaffuzini shakllantirish, ya’ni ravon gapirishni tarbiyalash. 7. O‘zbek adabiy tilining orfoepiya qoidalari (talablari) asosida so'zlar talaffuzini rivojlantirish. Kurs ishining predmeti: Ovoz ustida ishlash Ovoz apparati yordamida balandligi, kuchi, tembri jihatdan har xil bo'lgan tovushlarning yig'indisidan kishi ovozi belgilanadi. Ovoz balandligi tonni balandlatish va pastlatish, baland ovozdan past ovozga, past ovozdan baland ovozga o'tish. I BOB TOVUSHLARNING TO‘G‘RI TALAFFUZI YUZASIDAN OLIB BORILADIGAN ISHLAR MAZMUNI Bolalarni to‘g‘ri talaffuzga o‘rgatishning mazmuni va mohiyati.Tarbiyachi u yoki bu tovush tarkibida turli nutq organlari: lablar, tishlar va til ishtirok etayotganini ko‘rsatadi hamda tushuntirib beradi. Bolalaming tovushlarni ifoda etishda nutq organlari holatini ko‘rib olishlari ularning to‘g‘ri talaffuzni o‘zlashtirib olishlarida yordam beradi. Bu boradagi ish tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, ushbu yo‘nalishdagi mashqlar ijobiy natijalarga olib keladi. Amaliyotda bu metodik usullar ko‘pincha birgalikda qo‘llaniladi va ular doimo bir- birini to‘ldiradilar.