Vasiylikdan mahrum bo‘lish xavfi bo‘lgan bolalar bilan ijtimoiy ish MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………………………3 I BOB. VASIYLIKDAN MAHRUM QILISHNING TAVSIFI VA SABABLARI. 1.1. Vasiylik haqida umumiy tushuncha…………………………………………9 1.2. Vasiylikdan mahrum bo‘lishning qonuniy asoslari ………………………………………………...12 II. BOB. VASIYLIKDAN MAHRUM BO‘LISH XAVFI BO‘LGAN BOLALAR BILAN IJTIMOIY ISH 2.1. Yetim bolalar va ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash ……………….17 2.2. Boshqaruvchini yo‘qotgan oila farzandlarining ijtimoiy jarayonga moslashuvi …………………………………………32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI………………49 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Barchga ma’lumki vasiylikdan mahrum bo‘lgan bolalar bilan ishlashda ijtimoiy hodimlarning o‘rni katta hisoblanadi. Har bir qaramog’i bo‘lmagan bolalar bilan ishlash. Mehribonlik uyida yashovchi bolalar, chin yetimlar, davlat qaramog‘ida bo‘lgan bolalarning vasiylik huquqlari, chin yetim yoki ota-onasidan ajrab qolgan bolalarning vasiyligi to‘g’risida huquq va majburiyatlarini o‘rganish. Kurs ishining maqsadi: Ushbu qatlam har doim barcha davlatlar e’tibor qaratib kelayotgan himoyaga muhtoj bo`lgan qatlamdir. Ushbu qatlamni himoyaga olish maqsadida hamma davrda va barcha davlatlarda alohida ular uchun maxsus qonunlar, qarorlar va hattoku davlat dasturlari ham ishlab chiqilgan. Qonun va qarorlarni tatbiq etish va amaliy yordam berish esa ijtimoiy hodimlarning vazifalari hisoblanadi. Kurs ishining vazifalari: Vasiylik bo'yicha adabiyotlarni o'rganish, tahlil qilish va umumlashtirish, vasiylik huquqidan mahrum bo‘lish arafasidagi bolalrni kelib chiqishini aniqlashning turli psixologik usullari, eksperiment o'tkazish, ma'lumotlarni qayta ishlash usullari. Kurs ishining predmeti: Psixolog olimlarning vasiylikdan mahrum bo‘lish xavfi bo‘lgan bolalar haqidagi nazariyalari va metodikalar. Nazariy ahamiyati. Vasiylik huquqidan mahrum bo‘lish xafi bo‘lgan bolalar toifalari. Bugungi kunda vasiylik huquqidan mahrum bo‘lish xafi bo‘lgan bolalar muammolarini hal qilish davlat, ijtimoiy institutlar, ijtimoiy ish bo'yicha mutaxassislar va jamoat tashkilotlarining ijtimoiy siyosatining eng muhim zarur harakatlaridan biridir. Ish shundaki, unda tuzilgan xulosalarvasiylik huquqidan mahrum bo‘lish xafi bo‘lgan bolalarni vasiylik huquqlarini himoya qilish va ularda yuzaga kelayotgan muammolarni bartaraf etish. Amaliy ahamiyati: O'zbekistonning yangi taraqqiyot bosqichida vasiylik huquqidan mahrum bo‘lish xafi bo‘lgan bolalarning majburiyatlari va huqularini o‘rganish. Bolalar huquqlarini himoya qilish va ularga qo‘shimcha yordam berish. Davlat himoyasidagi bolalarning vasiylik ishlari bo‘yicha huquq va majburiyatlarini o‘rganish va amaliy faoliyatda ko‘maklashish. Kurs ishini tuzilishi va hajmi: Kurs ishi kirish, asosiy mazmunni yorituvchi ikkita bob, 4 paragraf, umumiy xulosa va tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilovalardan tashkil topgan. Kurs ishining mazmunini 46 bet hajmda yozma matnda bayon qilingan bo‘lib, unda 15 ta adabiyotlar ro‘yxati bor. I BOB. VASIYLIKDAN MAHRUM QILISHNING TAVSIFI VA SABABLARI. 1.1. Vasiylik haqida umumiy tushuncha. Vasiylik va homiylik bo‘yicha faoliyat: tuman, shahar xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo‘limlari tomonidan — voyaga etmaganlarga nisbatan; tuman, shahar tibbiyot birlashmalari tomonidan — sud tomonidan muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan deb topilgan fuqarolarga, shuningdek sog‘lig‘ining holatiga ko‘ra homiylikka muhtoj bo‘lgan voyaga etgan muomalaga layoqatli fuqarolarga nisbatan amalga oshiriladi. Vasiylik — 14 yoshga to‘lmagan etim bolalarni va ota-onasining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni, shuningdek sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqarolarni ularga ta’minot, tarbiya va ta’lim berish, ularning mulkiy va shaxsiy nomulkiy huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish maqsadida joylashtirishning huquqiy shakli. Homiylik — 14 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan etim bolalarni va ota-onasining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni, shuningdek sud tomonidan muomala layoqati cheklangan fuqarolarni ularga ta’minot, tarbiya va ta’lim berish, ularning mulkiy va shaxsiy nomulkiy huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish maqsadida joylashtirishning huquqiy shakli. Sog‘lig‘ining holatiga ko‘ra mustaqil ravishda o‘z huquqlarini amalga oshira olmaydigan va o‘z majburiyatlarini bajara olmaydigan voyaga etgan muomalaga layoqatli fuqarolarga bu shaxslarning iltimosiga ko‘ra homiylik belgilanishi mumkin. Vasiylikdagi yoki homiylikdagi shaxs — o‘ziga nisbatan vasiylik yoki homiylik belgilangan shaxs. Vasiylik yoki homiylik belgilanishiga muhtoj bo‘lgan shaxslar — alohida g‘amxo‘rlikka, shuningdek o‘z huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari himoya qilinishiga muhtoj bo‘lgan etim bolalar va ota-onasining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalar, ota-onalik huquqidan mahrum etilmagan ota-onasi bo‘lgan hamda bolalarning hayoti yoki sog‘lig‘iga bevosita tahdid tug‘dirayotgan yoki ularning ta’minoti, tarbiya va ta’lim olishiga doir talablarga javob bermaydigan sharoitda yashayotgan bolalar, sog‘lig‘ining holatiga ko‘ra homiylikka muhtoj bo‘lgan voyaga etgan muomalaga layoqatli fuqarolar, muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan fuqarolar. Vasiylikni belgilash Homiylikni belgilash Vasiylik yoki homiylik belgilanishiga muhtoj bo‘lgan shaxslar Vasiy yoki homiy etib tayinlanishi mumkin bo‘lmagan shaxslar Vasiy yoki homiy tayinlash Ota-ona yashash joyida vaqtincha bo‘lmaganda vasiylik yoki homiylik belgilash Vasiylik va homiylik organlarining vakolatlari, ularning vazifalari. Sudlar tomonidan bolalar tarbiyasi to‘g‘risidagi nizolarni ko‘rib chiqishda vasiylik va homiylik organlarining ishtiroki. Vasiylik va homiylik organlarining tug‘ilishni qayd qilishdagi vakolatlari. Vasiylik va homiylik organlarining bolalarni farzandlikka olish va oilaga tarbiyaga berish(patronat) bilan bog‘liq masalalardagi vakolatlari.Vasiylik va homiylik organining voyaga etmaganlarni to‘la muomalaga layoqatli deb e’lon qilish (emansipatsiya) bo‘yicha vakolatlari.Tuman (shahar) xalq ta’limi bo‘limlari, tibbiyot birlashmalari, bandlikka ko‘maklashish va aholini ijtimoiy muhofaza qilish markazlarining vasiylik va homiylik sohasidagi faoliyati. Vasiylik va homiylik organlarining asosiy vazifalari.[1] Oʻzbekiston Respublikasida vasiylik va homiylik toʻgʻrisidagi Nizom Oʻzbekiston Respublikasining Oila kodeksiga, “Vasiylik va homiylik toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq vasiylik va homiylik organlarining vakolatlarini, ularning vazifalari hamda vasiylikni va homiylikni belgilash, amalga oshirish va toʻxtatish tartibini belgilaydi. Tuman (shahar) hokimliklarining bolalarni himoya qilish sho’balari vasiylik va homiylik sohasida o‘z vakolatlari doirasida quyidagi vakolatlarni amalga oshiradilar: - yetim bolalarni va ota-onasining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni aniqlaydi va ularning hisobini yuritish; - yetim bolalar va ota-onasining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalar haqidagi ma’lumotlarning axborot bazasini yuritadi, shuningdek, davlat statistika hisobotini tegishli davlat statistika organiga qonunchilikda belgilangan shaklda va muddatlarda taqdim etish; - yetim bolalarning va ota-onasining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari himoya qilinishini ta’minlash; - vasiy yoki homiy bo‘lish istagini bildirgan hamda vasiylarga va homiylarga qo‘yiladigan talablarga mos bo‘lgan shaxslarni tanlashni hamda hisobga olish; -yetim bolalarni va ota-onasining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni joylashtirishni, shuningdek ularning mol-mulkining but saqlanishini ta’minlash; Shuningdek, vasiylar va homiylarning o‘z zimmasiga yuklangan majburiyatlarni bajarishi ustidan nazoratni amalga oshiradi, ularga vasiylikdagi yoki homiylikdagi shaxslarni tarbiyalashda, tibbiy kuzatuvini tashkil etishda yordam ko‘rsatadi. Vasiylikni yoki homiylikni tugatish to‘g‘risida, vasiylarni yoki homiylarni o‘z majburiyatlarini bajarishdan ozod etish yoxud chetlashtirish haqida tuman, shahar hokimiga iltimosnoma kiritadi. Undan tashqari bolaning hayotiga yoki sog‘lig‘iga bevosita tahdid paydo bo‘lgan hollarda uni ota-onasidan yoxud ota-onasining o‘rnini bosuvchi shaxslardan olib qo‘yish choralarini ko‘radi. Davlat muassasalariga (internatlarga) joylashtiriladigan balog‘atga yetmaganlarning hisobini olib boradilar va hujjatlarini tayyorlash bilan bo’g’liq masalarni ham o’z zimmasiga oladilar. Belgilangan tartibda ota-onalik huquqidan mahrum qilish to‘g‘risida da’vo taqdim etadilar, sudlarda ota-onalik huquqidan mahrum qilish yoki ularning huquqini cheklash to‘g‘risida, shuningdek, ota-onalik huquqlarini tiklash to‘g‘risidagi ishlar ko‘rib chiqilayotganda ishtirok vakolatlari mavjud. Vasiylikdagi yoki homiylikdagi shaxslarga maslahat yordami, huquqiy, ijtimoiy, psixologik-pedagogik va tibbiy yordam ko‘rsatish borasida huquqni muhofaza qiluvchi organlar, ta’lim muassasalari, sog‘liqni saqlash muassasalari, mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish organlari, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, nodavlat notijorat tashkilotlari bilan hamkorlik qiladi. Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalarga vasiylik va homiylik qilish oilaviy tarbiyaning keng tarqalgan shakli hisoblanadi. Bu shakldagi munosabatlar Fuqarolik kodeksining 32-moddasi, Oila kodeksining 173-175-moddalari, 2014-yil 2-yanvarda qabul qilingan “Vasiylik va homiylik to‘g‘risida”gi 364-qonun, O‘zbekiston hukumatining 2014-yil 22-sentabrdagi 269-qarori bilan tasdiqlangan “Vasiylik va homiylik to‘g‘risida”gi nizom va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi. Maxsus adabiyotlarda vasiylik va homiylikning mazmun-mohiyati haqida sivilist olimlarning turli mulohazalari keltirilgan. Xususan, G.F.Shershenevich vasiylikni “sun’iy oila”1, V.I.Sinayskiy – “bolalar, ularning shaxsi va mulkiga oid ota-onalik qaramog‘ining yasama shakli”2 sifatida ta’riflagan bo‘lsa, L.M. Pchelinseva “fuqarolik-huquqiy sohada vasiylik va homiylik fuqarolarning muomalaga layoqatini to‘ldirish usuli” deb ataydi3. Shuningdek, L.M.Pchelinseva “oila – bu bolalarni joylashtirish shakli, qaramog‘idagi shaxslar layoqatini to‘ldirish vasiy (homiy)ning vasiylikdagi bolaning manfaatlariga ko‘proq javob beradigan irodasini shakllantirish yoki bu iroda yetishmasligining o‘rnini bosishga yo‘naltirilgan harakatlarida aks etishi” deb fikrini davom ettiradi. Oilaviy huquq mutaxassislari vasiylik va homiylikni sohasining maqsadi deb hisoblamaydi, sivilistlar esa bu institutni oilaviy huquq sohasiga tegishli deb faraz qilib, tadqiq qiladilar. Aslida, vasiylik va homiylik instituti fuqarolik, oilaviy va ma’muriy huquq me’yorlaridan iborat bo‘lgani uchun majmuaviydir. Vasiylikning majmuaviy xususiyatini ta’kidlab aytish mumkinki, vasiylik va homiylik instituti fuqarolik huquqi fani tomonidan ko‘rib chiqiladi. Chunki oila huquqida vasiylik va homiylik masalalari faqat bolalar va oilaga tegishli holda ko‘rib chiqiladi. Xuddi shu g‘oya O‘zbekiston Fuqarolik kodeksining 32-moddasida qayd etilgan. Unda ta’kidlanishicha, vasiylik va homiylik muomalaga layoqatsiz yoki muomalaga to‘liq layoqatli bo‘lmagan fuqarolarning huquq va manfaatlarini himoya qilish uchun belgilanadi. Voyaga yetmaganlarga vasiylik va homiylik ularni tarbiyalash maqsadida ham belgilanishi mumkin. Vasiylar va homiylarning bunga tegishli huquq va burchlari nikoh va oila haqidagi qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi. Ta’kidlash joizki, vasiylikning homiylikdan farqi vasiylikka olinganlarning layoqati hajmi bilan belgilanganligi bois homiylik g‘oyasi, shubhasiz, vasiylik g‘oyasidir. Fuqarolik huquqida ikki turdagi vasiylik, ya’ni homiylik va himoyalash turlari ajratib berilganligi diqqatga sazovor. Birinchisi to‘liq huquqqa ega bo‘lmagan, o‘zini idora qilishga va o‘z ishlarini boshqarishga oid tabiiy va qonuniy huquqqa egalikdan mahrum shaxslar ustidan belgilansa, ikkinchisi esa mulkni qo‘riqlash uchun belgilanadi. Ma’lumki, vasiylik va homiylik masalasi tuman yoki shahar hokimining qarori bilan hal qilinadi. Vasiylik va homiylik vasiy yoki homiy tayinlanishiga muhtoj bo‘lgan shaxs yashayotgan joyda, agar shaxsning muayyan yashash joyi bo‘lmasa, vasiy yoki homiy yashayotgan joyda belgilanadi. Vasiylik va homiylik organlari vasiyning vasiylik yoki homiylik majburiyatlarini bajarishga qobiliyati, yoshi, sog‘lig‘i (jismoniy va ruhiy holati), ma’naviy va shaxsiy sifatlari, oilasidagi axloqiy muhitni hisobga oladi. Vasiylik va homiylik vazifalari bepul va ko‘ngilli bajariladi hamda muddatli xususiyatga ega. Latviya Fuqarolik kodeksining 245-moddasida belgilanishicha, vasiylik lavozimi jamoat majburiyati hisoblanadi. Undan hech kim qonuniy sababsiz bosh tortishi mumkin emas. Mazkur majburiyatni bajargani uchun yetimlar sudi vasiyga adolatli va vasiylikka olinganning mulkiga mutanosib, ammo yillik hisobot tasdiqlangandan keyin sof daromadning besh foizidan ortiq bo‘lmagan miqdorda mukofot belgilaydi. Vasiylik va homiylik organlari vasiy va homiyning faoliyatini nazorat qiladi. Zamonaviy huquqiy tizimlarda vasiylik masalalarini ko‘rish bo‘yicha vakolat u yoki bu darajada maxsus sudlarga yuklatiladi. Mazkur majburiyatni bajargani uchun yetimlar sudi vasiyga adolatli va vasiylikka olinganning mulkiga mutanosib, ammo yillik hisobot tasdiqlangandan keyin sof daromadning besh foizidan ortiq bo‘lmagan miqdorda mukofot belgilaydi. Vasiylik va homiylik organlari vasiy va homiyning faoliyatini nazorat qiladi. Zamonaviy huquqiy tizimlarda vasiylik masalalarini ko‘rish bo‘yicha vakolat u yoki bu darajada maxsus sudlarga yuklatiladi. MASALAN: Finlandiyada sud tizimining quyi bo‘g‘inlari vasiylikni belgilashlari mumkin. Portugaliyada maxsus oilaviy sudlar, Buyuk Britaniyada vasiylik ishlari magistratlar idorasi bor, biroq ularning qarorlari Oliy sudning oilaviy bo‘linmalarida qayta ko‘rilishi mumkin. Shvetsiyada balog‘atga yetmagan shaxsni vasiylikka olish va uning mulkini boshqarishni nazorat qilish okrug sudlarining sudyalariga yuklatilgan. AQShning ko‘pgina shtatlarida oilaviy sudlar vazifalarini bajaradigan, balog‘atga yetmaganlarning ishi bo‘yicha sudlar mavjud bo‘lib, vasiylar va homiylar sifatida aksariyat hollarda fuqarolar belgilansa-da, biroq qonunchilikka ko‘ra vasiylar va homiylar sifatida tarbiyalash, davolash muassasalari, aholini ijtimoiy himoya qilish muassasalari va shunga o‘xshash boshqa muassasalar xizmat qilishi mumkin. Vasiylikni (homiylikni) belgilash uchun vasiy (homiy) va vasiylikka olingan bola o‘rtasida qarindoshlik holati bo‘lishi talab qilinmaydi. Zamonaviy sharoitlarda vasiylik va homiylik organlari vasiylar (homiylar)ni tanlaganda, vasiylikka olinayotgan bolaning yaqinlarini afzal ko‘radi. Chunki bolani oilaga joylashtirishda uning etnik kelib chiqishi, ma’lum dinga va madaniyatga mansubligi, ona tili, tarbiyalash va ta’lim berishda merosxo‘rlikni ta’minlash imkoniyati hisobga olinadi. Bolaning yaqin qarindoshlari oilasida tarbiyalanishi ma’lum darajada uning manfaatlariga mos keladi, u tanish muhitda, unga yaxshi tanish odamlar orasida bo‘ladi. Ba’zi manbalarda ta’kidlanishicha, ko‘pgina huquqiy tizimlarda ota (ona) o‘lim holatida turganda bolasiga vasiy tayinlash huquqi bo‘lgan. Ayrim mamlakatlarda bu me’yor bugungi kunda ham mavjud. Masalan, Latviya Fuqarolik kodeksining 229-moddasida “Ota ham, ona ham vasiyatida o‘z bolalariga – mavjudlariga ham, endi tug‘ilajaklariga ham vasiylar tayinlash huquqiga ega” deyilgan. Balog‘atga yetmagan fuqarolar vasiylarining (homiylarining) huquq va majburiyatlari zimmalarida turgan vazifalarga mosdir. Xususan, vasiy va homiy belgilashdan maqsad balog‘atga yetmagan bolalarni tarbiyalash, ularning ta’minoti, salomatligi, jismoniy, ruhiy, ma’naviy va axloqiy kamoloti haqida g‘amxo‘rlik qilishdir. Shu bois, agar bolaning sog‘lig‘iga, mulkiga ziyon yetkazilgan bo‘lsa, ota-onalar va ularning o‘rnini bosuvchi shaxslar sudga bu ziyonni va ma’naviy zararni qoplash talabi bilan murojaat etish huquqiga ega. Mazkur sohada ikki turdagi huquqbuzarlikni ko‘rsatish mumkin. Birinchisi ota-onalik huquqidan mahrum qilishga asos bo‘luvchi harakatlar bilan mos tushadi, bundan ikki istisno mavjud: biri – alimentlarni to‘lashdan qasddan bosh tortish, chunki vasiylar (homiylar) vasiylikka olinganlarni o‘z mablag‘lari hisobidan boqishga majbur emas, boshqasi – uzrsiz sabablarsiz bolani tug‘ruqxonadan olib ketishdan bosh tortish. Ota-onaning o‘rnini bosuvchi va bolaga nafaqa, yordam puli va boshqa to‘lovlarni oluvchi shaxslar, mazkur mablag‘larni bolani tarbiyalashga, ta’lim berishga va boqishga sarflashlari kerak. Agar bu mablag‘ yetarli bo‘lmasa, vasiylikka olingan fuqaroning daromadlaridan yoki vasiylik va homiylik organlari ruxsati bilan sotilgan mulkdan olingan mablag‘dan foydalanishi mumkin. Huquqbuzarlikning ikkinchi turi – vasiylikka olingan bolaning mulkini noqonuniy xarajat qilishdir. Bunga, xususan, oilaviy huquq manbalaridagi nuqsonlar imkon yaratadi, masalan, vasiylik va homiylik organlari to‘layotgan nafaqani xarajat qilishga oid hisobotni taqdim etish tartibi batafsil berilmagan. Vasiylik va homiylik organlari vasiy yoki homiydan zimmasiga yuklatilgan majburiyatlarni insofsizlik yoki e’tiborsizlik bilan bajarishi natijasida yetkazilgan mulkiy zararni to‘lashini talab qilishga majbur, vasiylik va homiylik tugatilganda esa vasiylik va homiylikda bo‘lgan muomalaga layoqatli shaxs ham bunday talabni qo‘yishga haqli. Vasiylar (homiylar) o‘zlarini javobgarlikdan ozod etish uchun vasiylikka olingan shaxsning mulkini tasarruf etganida o‘zlarining shaxsiy mulklarini tasarruf etgandek yo‘l tutganini, ya’ni begonaning narsasiga o‘zlarining mulklaridek munosabatda bo‘lganini, demak, vijdonan va oqilona harakat qilganini isbotlab berishlari kerak. Javobgarlikning xuddi shunday choralari ko‘pgina huquqiy tizimlarda mavjud. Vasiylar (homiylar) bolani tarbiyalash usullarini o‘zlari belgilaydi, ammo ular mensimaslik, qo‘rs, shafqatsiz, inson qadrini kamsitadigan muomalaga yo‘l qo‘ymasliklari kerak. Vasiy yoki homiy majburiyatlaridan g‘arazgo‘ylik yoki boshqa past niyatlarda foydalanganida, shuningdek vasiylik yoki homiylikdagi shaxsni nazoratsiz yohud zarur yordamsiz qoldirganida, vasiylik va homiylik organlari aybdorni javobgarlikka tortish uchun zarur choralarni ko‘rishlari mumkin. Ota-onaning o‘rnini bosuvchi shaxslarning noqonuniy harakatlari oqibatida vasiylik (homiylik)ni bekor qilish oilaviy-huquqiy javobgarlik chorasidir. Bu yerda oilaviy-huquqiy javobgarlik chorasi sifatida ota-onalik huquqidan mahrum qilish bilan o‘xshashlik namoyon bo‘ladi. Ularning farqi huquqiy oqibatlaridadir. Vasiy (homiy) zimmasiga faqatgina vasiylikka olingan bolani tarbiyalash emas, balki uni nazorat qilish majburiyati ham yuklatilgan. Tarbiyalash va nazorat qilish bo‘yicha majburiyatlar o‘zaro bog‘liqdir. Agar tarbiyalash ma’lum fazilat va ko‘nikmalarni singdirishni nazarda tutsa, nazorat turli salbiy oqibatlarning oldini olishni nazarda tutadi. Mazkur majburiyatni bajarmaslik yoxud lozim darajada bajarmaslik bir qator salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin: vasiylikdan chetlatish; kichik yoshdagi yoki 14 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan bolalarga yetkazilgan ziyonni qoplash majburiyatini yuklash. Ko‘rinib turibdiki, vasiylik va homiylikni amalga oshirishda bir muncha muammolar mavjud. Asosiy muammolardan biri shuki, vasiylar (homiylar) majburiyatlarini lozim darajada bajarmaydi. Bunda fuqarolarga mukofot berish yo‘li bilan muammoni hal etish mumkin. Bu nafaqat davlatga xos minnatdorchilik shakli, balki joylashtirishning xususiy shakllarini rivojlantirishni rag‘batlantirish vositasidir. Vasiylik majburiyatlarini pulli bajarishga oid masala mazkur institut tarixida turlicha hal bo‘lgan va hal bo‘lmoqda. Bizning fikrimizcha, asosiy muammolarni vasiylar va homiylar faoliyati ustidan aniq nazorat o‘rnatib, vasiylar (homiylar)ni moliyalashtirish bilan hal qilish mumkin. Vasiylik (homiylik)dan g‘arazli niyatlarda foydalanish nojoizdir. Buning oldini olish uchun bir nechta bolani biryo‘la vasiylikka (homiylikka) olishni taqiqlash zarur. Faqat favqulodda hollarda, vasiylik va homiylik organlarining aniq asoslab berishi bo‘yicha bir nechta bolaga vasiy (homiy) sifatida bir shaxs tayinlanishi mumkin (masalan, tug‘ishgan aka-ukalar, opa-singillar ota-ona qaramog‘isiz qolganida). Shu bilan birga, vasiylik va homiylik organlari ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslar faoliyatini nazorat etish majburiyatini bajarmagani uchun ommaviy-huquqiy javobgarlikni belgilash zarur. Insonga xos oilaviy samimiyat, shinamlik va dilkashlikka ehtiyojni qondirish oila instituti ning asosiy mazmunini tashkil qiladi. Vasiy yoki homiy mahalliy hokimiyat rahbarining tegishli ma'muriy hujjati (farmoni, qarori va boshqalar) bilan qonun hujjatlarida nazarda tutilgan shartlarga rioya qilgan holda tayinlanadi (ushbu moddaning 2 va 3-bandlariga sharhlarga qarang). Vasiylikka olinganlarning manfaatlarini maksimal darajada hisobga olish uchun vasiy (vasiy) odatda vasiyning yashash joyida tayinlanadi. Alohida hollarda, e'tiborga molik holatlar mavjud bo'lganda (masalan, agar vasiylikdagi shaxs allaqachon uning vasiysi bo'lishni istagan shaxsning oilasida yashasa), uning yashash joyi bo'yicha vasiy (vasiy) tayinlanishi mumkin. Vasiylik (homiylik) ostidagi shaxs va bo'lajak vasiy (vasiy) MDHning turli davlatlari hududida istiqomat qilgan taqdirda, fuqarolik, oilaviy va jinoiy ishlar bo'yicha huquqiy yordam va huquqiy munosabatlar to'g'risidagi konventsiya (MDH) amal qiladi. (SZ RF, 1995 yil, No17, Art. .1472), 1994 yil 4 avgustdagi Federal qonun bilan ratifikatsiya qilingan. Konventsiyaning 33-moddasi 4-bandiga ko‘ra, “boshqa Ahdlashuvchi Tomonning fuqarosi bir Ahdlashuvchi Tomon fuqarosi bo‘lgan shaxsga, agar u vasiylik yoki homiylik joylashgan Tomon hududida istiqomat qilsa, unga vasiy yoki homiy etib tayinlanishi mumkin. amalga oshiriladi." 2. Fuqarolik kodeksi vasiylikni (homiylikni) belgilashni ma'lum muddat bilan bog'laydi - vasiylik va homiylik organlari uni belgilash zarurligi to'g'risida xabardor bo'lgan paytdan boshlab 1 oy ichida, ya'ni. fuqaroni muomalaga layoqatsiz yoki muomalaga layoqatsiz deb topish to'g'risida sud qarori qabul qilingan paytdan yoki ushbu organlar bolaning ota-ona qaramog'isiz qolganligini bilgan paytdan boshlab (qarang). Ota-ona qaramog'isiz qolgan bolalarni aniqlash va hisobga olish tartibi 121 va 122-moddalarda belgilanadi. Oila kodeksi , shuningdek, Rossiya Federatsiyasi Hukumatining 1996 yil 3 avgustdagi qarori bilan. 919-son "Ota-ona qaramog'isiz qolgan bolalarni markazlashtirilgan hisobga olishni tashkil etish to'g'risida" (SZ RF, 1996 yil, № 33, 3995-modda). 3. Mahalliy hokimiyat rahbarining vasiylik va homiylikni belgilash va aniq shaxsni vasiy yoki homiy etib tayinlash to'g'risidagi akti (farmoni, qarori) Rossiya Federatsiyasining apreldagi qonuni asosida sudga shikoyat qilinishi mumkin. 27, 1993 yil. "Fuqarolarning huquq va erkinliklarini buzadigan xatti-harakatlar va qarorlar ustidan sudga shikoyat qilish to'g'risida" (Vedomosti RF, 1993 yil, No19, 685-modda). Sudga yoki yuqori organga shikoyat qiling ijro etuvchi hokimiyat vasiylik yoki homiylik belgilangan shaxsning yaqin qarindoshlari va boshqa manfaatdor shaxslar bo‘lishi mumkin. Shikoyat berish qarorni to'xtatib qo'ymaydi, vasiy (vasiy) o'z vazifalarini bajarishni darhol boshlashga haqlidir. Vasiyning (vasiyning) vakolatlari vasiylik va homiylik organi tomonidan berilgan guvohnoma bilan tasdiqlanadi. 4. Vasiy (vasiy) etib faqat zarur qobiliyat va fazilatlarga ega bo'lgan fuqarolar tayinlanishi mumkin. O'z ichiga olgan normalar va sharhlar ularning to'g'ri tanlanishini ta'minlashga qaratilgan. maqolalar. 2-bandda sanab o'tilgan shaxslar hech qanday holatda vasiy (vasiy) bo'lishi mumkin emas. Qonun ular haqida: voyaga etmaganlar, ya'ni. 18 yoshga to'lmagan shaxslar (shu jumladan emansipatsiya qilingan voyaga etmaganlar); sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxslar, ya'ni. ruhiy kasal va aqli zaif ; muomala layoqati cheklangan shaxslar ; ota-onalik huquqidan mahrum qilingan shaxslar (Oila kodeksining 69-70-moddalari). Oila kodeksida bir qator qo'shimcha cheklovlar nazarda tutilgan (146-modda). Sud tomonidan cheklangan shaxslar ota-ona huquqlari(Oila kodeksining 73-moddasi), o‘z vazifalarini bajarishdan chetlashtirilgan vasiylar (homiylar) (), sobiq farzandlikka oluvchilar, ularning aybi bilan farzandlikka olish bekor qilinganda (Oila kodeksining 141-moddasi 1-bandi), shuningdek, surunkali kasallikka chalingan shaxslar. alkogolizm, giyohvandlik yoki bolani tarbiyalashga imkon bermaydigan yoki bolaning o'zi uchun xavfli bo'lgan boshqa surunkali kasalliklar. Bunday kasalliklar ro'yxati Rossiya Federatsiyasi Hukumatining 1996 yil 1 maydagi qarori bilan tasdiqlangan. 542-son (SZ RF, 1996 yil, 19-son, 2304-modda). Bularga quyidagilar kiradi: sil kasalligi (faol va surunkali), kasalliklar ichki organlar, asab tizimi, dekompensatsiya bosqichida mushak-skelet tizimi, xavfli onkologik kasalliklar, yuqumli kasalliklar dispanser hisobidan chiqarilgunga qadar, I va II guruh nogironligiga olib kelgan barcha kasalliklar va shikastlanishlar, mehnat qobiliyati bundan mustasno. 5. Ixtiyoriy ravishda vasiylik (homiylik) bo'lish istagini bildirgan boshqa shaxslarning qobiliyati va qobiliyati tegishli tarzda tekshirilishi kerak: vasiylikka (homiylikka) muhtoj bo'lgan shaxsning va bo'lajak vasiyning (homiyning) turmush sharoiti o'rganiladi, barchasi boshqa holatlar, birinchi navbatda, sanab o'tilgan holatlar aniqlangan Vasiyni, homiyni tayinlashda uning vasiylik majburiyatlarini bajarish qobiliyati, u bilan vasiy o'rtasidagi munosabatlar hisobga olinadi. dan beri axloqiy fazilatlar shaxsiyat, uning moddiy holat, uy-joy sharoitlariga bog'liq keyingi taqdir vasiy va homiy bo'lishi mumkin bo'lgan shaxslarga nisbatan qonun chiqaruvchi juda qattiq shartlarni qo'yadi. Vasiy yoki homiy faqat vasiylik yoki homiylik majburiyatlarini bajarishga shaxsan qodir bo'lgan jismoniy shaxs, ya'ni to'liq fuqarolik muomala layoqatiga ega bo'lgan shaxs bo'lishi mumkin. Vasiy va homiyga yuklatilgan vazifalarni samarali bajarish uchun vasiylik yoki homiylik belgilanishi shaxsning (vasiyning, homiyning) erkin roziligi bilan amalga oshirilishi kerak. Vasiylikdagi shaxs uchun tegishli shart-sharoitlarni yaratish faqat vasiylik yoki homiyning erkin roziligi bilan vasiylik belgilanishi mumkin bo'lganligi sababli, qonun chiqaruvchi bunday erkin rozilikni yozma ravishda tegishli organga ariza berish orqali bildirishni talab qiladi. hokimiyat. Vasiy / homiy - vasiylikni amalga oshiradigan, vasiylikdagi shaxs bilan bevosita aloqada bo'lgan, uning manfaatlari va foydasiga harakat qiladigan shaxs. Vasiylikning samaradorligi vasiy va homiy o'rtasida qanday munosabatlar rivojlanganligiga, vasiy yoki homiy o'z vazifalarini qay darajada bajarishiga bog'liq. Binobarin, vasiylik yoki homiylikni amalga oshirish ma'lum bilim va ko'nikmalarning mavjudligini nazarda tutadi, ayniqsa keladi bola haqida, chunki bolaning vasiyligi yoki homiyligi ham tarbiya jarayonini nazarda tutadi. Insonning o'zi natijasida olgan bilimlari hayotiy tajriba yoki mashg'ulot vaqtida vasiy, vasiy va homiy o'rtasidagi munosabatlarni sezilarli darajada yaxshilaydi. Agar bunday bilim va ko'nikmalar bo'lmasa, vasiylik va homiylikni amalga oshirish samarasiz bo'ladi. Vasiylar/tarbiyachilar ota-ona tarbiyasi bo'yicha treningdan o'tishlari mumkin. Yo'qligida o'z tajribasi bunday kursdan o'tgan bolalarni tarbiyalash majburiydir. O'quv dasturi Oila, yoshlar va sport vazirligi tomonidan tasdiqlangan (Ukraina Vazirlar Mahkamasining 2007 yil 17 oktyabrdagi "Etim bolalar va ota-ona qaramog'idan mahrum bo'lgan bolalarga vasiylik, homiylik qilish to'g'risidagi qonun hujjatlarini amalga oshirishni tashkil etish masalalari" qarori 1228). Vasiylikka olingan shaxs bilan eng yaxshi aloqani o'rnatish uchun vasiy yoki homiy qarindoshlar, vasiylik ostidagi bilan qarindoshlik aloqalari bo'lgan shaxslar orasidan tayinlanadi. Bolaga vasiylik yoki homiylik belgilanayotganda, bola o'z fikrini bildirish huquqiga ega. Vasiylik va homiylik qoidalariga muvofiq bir bolaning vasiysi yoki homiysi bo‘lishni xohlovchi bir necha shaxslar o‘rtasida ustuvor huquq quyidagilarga beriladi: bolaning qarindoshlariga, ularning yashash joyidan qat’i nazar; unga nisbatan vasiylik yoki homiylik belgilash uchun asoslar mavjud bo‘lgan vaqtda bolasi oilasida yashayotgan shaxslarga. Shu bilan birga, ular tegishli yoshga (10 yosh) etishi sharti bilan, bolaning o'zi istaklari inobatga olinadi. Ayrim hollarda, agar uning manfaatlari talab qilinsa, shaxsga bir nechta vasiylar yoki homiylar tayinlanishi mumkin. Jismoniy shaxsga bir nechta vasiylar yoki homiylarni tayinlash, agar shaxsning boshqa joyda, vasiylikdagining yashash joyidan sezilarli darajada uzoqda joylashgan ko'chmas yoki ko'char mulki bo'lsa va shuning uchun bitta vasiy yoki homiy tayinlanishi mumkinligi noto'g'ri. vasiylikdagi shaxs manfaatlarini ta'minlash, ikkinchisi esa vasiylikdagi shaxs manfaatlarini ko'zlab mulkni boshqarish funktsiyalarini bajaradi. Biroq, biz mulkni saqlashni o'rnatish haqida gapiramiz, lekin jismoniy shaxsga nisbatan. Agar shaxsga bir nechta vasiylar yoki homiylar tayinlangan bo'lsa, ularning harakatlari muvofiqlashtirilishi kerak. Vasiylar yoki homiylar o'z vazifalari, ular o'rtasidagi funktsiyalarni taqsimlash to'g'risida mustaqil ravishda qaror qabul qilishlari kerak. Manfaatlari vasiylik yoki homiylik ostidagi shaxslarning manfaatlariga zid bo'lgan, muomalaga layoqatsiz yoki muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxslar vasiy yoki homiy bo'lishi mumkin emas; nevropsikiyatrik ro'yxatga olingan yoki davolangan va giyohvand moddalarni davolash muassasalari; ilgari vasiy yoki homiy bo‘lgan va ularning aybi bilan vasiylik yoki homiylik tugatilgan; og'ir jinoyat uchun sudlangan. Vasiylik va homiylik qoidalarining 3.2-bandida 18 yoshga to'lmagan shaxslar vasiy yoki homiy bo'lishi mumkin bo'lmagan qoida mavjud. Vasiylik yoki homiylik tugadi jismoniy shaxs, bu maxsus muassasada Turli sabablarga ko'ra, tibbiy xodimlarning doimiy yoki davriy yordamini talab qiladigan ruhiy kasallik, rivojlanish kechikishi bilan og'rigan shaxslarga vasiylik yoki homiylik o'rnatish masalasini hal qilish juda muammoli. Bunday holda, bunday shaxsning vasiyligi yoki homiyligi, qoida tariqasida, u joylashgan muassasa tomonidan amalga oshiriladi, unga nisbatan vasiy yoki homiylik funktsiyalari ushbu muassasalarning ma'muriyatiga yuklanadi. Vasiylikka olingan shaxsga tegishli bo‘lgan mol-mulkni tasarruf etish zarurati tug‘ilganda vasiylik va homiylik organi yoki sud mol-mulkka vasiy tayinlashi mumkin. Agar biz voyaga etmaganlar yoki voyaga etmaganlar haqida gapiradigan bo'lsak, unda Buyuk Britaniyaning normalari va ushbu masalalarni batafsil tartibga soluvchi vasiylik va homiylik qoidalariga amal qilish kerak. Xususan, Art. Buyuk Britaniyaning 245-moddasi va Vasiylik va homiylik qoidalarining 3.6-bandi, agar etim bolalar va ota-ona qaramog'idan mahrum bo'lgan bolalar uchun ta'lim muassasalarida tarbiyalangan bolalar tegishli tibbiy muassasalarda yoki ijtimoiy himoya muassasalarida joylashtirilsa, vasiylar / homiylar tayinlanmaydi, keyin vasiy va homiylarning davlat nomidan vazifalari ushbu muassasalar rahbarlari timsolida ushbu muassasalar tomonidan amalga oshiriladi. Ushbu bandda ko'rsatilgan shaxslar tegishli davlat muassasalariga joylashtirilganidan keyin ham vasiy / homiy tayinlash mumkin. [1] 1.Mirziyoyev Sh.M.Erkin va farovon, demokratik O'zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz.-Т.: 2016.