Yunogogika fanining boshqa fanlar bilan aloqadorligi va xosliklari MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………….3 I BOB: YUNOGOGIKA FANI HAQIDA MA’LUMOT 1.1. Yunogogika – pedagogikaning mustaqil sohasi sifatida…………………6 1.2. Yunogogika fanining maqsadi va vazifalari……………………………...9 II BOB: YUNOGOGIKA FANINING O’RNI VA AHAMIYATI 2.1. Yunogogika fanining o’rni va ahamiyati………………………………..13 2.2. Yunogogika fanining o’ziga xosligi…………………………………….17 III BOB: YUNOGOGIKA FANINING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQADORLIGI 3.1. Yunogogika fanining boshqa fanlar bilan aloqadorligi…………………22 3.2. Yunogogika fanining Pedagogika fani bilan aloqadorligi………………25 XULOSA…………………………………………………………………….28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………...30 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Hozirda, Respublikamizning barcha sohalarida boʻlgani kabi, ta’lim borasida ham islohotlar amalga oshirilmoqda. Ijtimoiy tuzilmalarni insonparvarlashtirishning yangi tamoyillari, bozor iqtisodiyoti munosabati qonunlari, mafkuraviy va axloqiy tamoyillar oʻzgarib borayotgan bir paytda ishsizlik, moddiy yetishmovchilik, bolalarning nazoratsizligi, oilalarning ajralib ketishi, gʻayri ijtimoiy hodisalar alkogolizm, narkomaniya, jinoyatchilik, fohishabozlik kabi ijtimoiy muammolarni yechish ham alohida ahamiyat kasb etadi. Bunday holatda ijtimoiy yordam va muhofazaga birinchi navbatda bolalar, lekin shu bilan birga kattalar ham muhtojdirlar. Bunday sharoitda jamiyatning ijtimoiylashuvi jarayonida yoshlarning ijtimoiy muammolari bilan bogʻliq boʻlgan pedagogik masalalarni hal qilishga yordam beruvchi mutaxassisga ehtiyoj paydo boʻladi. Yunogogika fani garchi yangi fan boʻlsa ham u avvaldan yurtimizda “ijtimoiy tarbiya”, “ijtimoiy muhofaza”, “ijtimoiy yordam” koʻrinishida mavjud boʻlgan. Uning Respublikamiz mustaqillikka erishguniga qadar alohida mustaqil fanga aylanmaganligini Oʻzbekistonning tarixiy taraqqiyotida roʻy bergan murakkabliklar va ba’zi qarama-qarshiliklar bilan izohlash mumkin. Mavzuning o’rganilganlik darajasi: Yunogogikaning rivojlanishiga ijtimoiy tarbiyaning diskreditatsiyalashuvi, mahalliy olimlar va pedagoglarning xorijlik hamkasblaridan ajratgan “temir parda”, umuminsoniy qadriyatlarni sinfiy qadriyatlarga almashtirilishi, ijtimoiy muammolar haqida “jim turish” siyosati, rahmdillik, mehr-muruvvat an’analarining e’tibordan chetda qolishi kabilar misol boʻla oladi. Bugungi kunda Yunogogikaga qiziqish jamiyat taraqqiyotining ehiyojlari va davlatning ijtimoiy buyurtmasi asosida yuzaga keldi. Ijtimoiy-pedagogik faoliyatni amalga oshirish jamiyatda insoniylik, fuqarolarning haq-huquqlarini muhofaza qilishni ta’minlashga asoslangan yangi demokratik qadriyatlar paydo boʻlgani bilan ham izohlanadi. Kurs ishining vazifalari: Bu masalaning ahamiyati davlatimizning boshqaruv tizimlari tomonidan mustaqillikning ilk kunlaridanoq anglangan boʻlib, buni quyidagilar bilan izohlash mumkin: 1. Kuchli ijtimoiy siyosatni respublika taraqqiyotining ustuvor yoʻnalishi sifatida e’lon qilinishi. 2. Aholining yoshlar qatlamlarini himoya qilish yuzasidan bir qator qonun va farmonlarning qabul qilinishi. 3. Sobiq ijtimoiy himoya muassasalarining moddiy-texnik bazasini yaxshilanishi va yangilarining ta’sis etilishi. Oʻzbekiston fuqarolari hayotida ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash masalasi Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev asarlari va nutqlarida ham muhim oʻrin tutmoqda. Kurs ishining maqsadi: Ularda yoshlar tarbiyasida insoniylik va mehribonlik oʻzbek xalqining ajralmas xususiyati ekanligi ta’kidlanadi. Bundan tashqari, hozirgi vaqtda ta’lim mazmuniga yoshlarning ijtimoiylashuvi masalasi asosiy gʻoya sifatida kiritilayotgani Yunogogikani fan sifatida oʻqitishni taqozo etmoqda. Kurs ishining ob’ekti: Yunogogika fanining fan sifatidagi ob’ekti yoshlarga yoʻnaltirilgan ta’sir qilish jarayonini oʻrganish boʻlib, uning maqsadi ularning yetarli ijtimoiy, aqliy va jismoniy rivojlanishidir. Kurs ishining predmeti: Buning uchun esa alohida mazkur fanning mazmun - mohiyatini aks ettiruvchi darslik hamda oʻquv qoʻllanmalar nihoyatda zarur. Jamiyatimizda ro‘y berayοtgan ijtimοiy-iqtisοdiy, ma’naviy-ma’rifiy o‘zgarishlar o‘qituvϲhilarning kasbiy pedagοgik tayyοrgarligi va yoshlarning ijtimoiy onglilik darajasini οshirishni taqοzο etayοtgan bir paytda, ta’lim-tarbiya bοrasida yoshlar ta’lim-tarbiyasiga oid pedagοgik qarashlar va gʻοyalarni ilmiy o‘rganish, puхta tahlil qilish va hayοtga tadbiq etish hamda kelgusi avlοdga yetkazish bugungi kunning muhim hamda dοlzarb muammοsidir. Yuqoridagi bir qator omillar respublikamizda birinchi boʻlib davlat tilida ushbu oʻquv qoʻllanmaning yaratilishiga sabab boʻldi. Kurs ishining tashkiliy tuzilmasi: Ushbu kurs ishi 3 ta bob, 6 ta paragrf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlardan iborat. I BOB: YUNOGOGIKA FANI HAQIDA MA’LUMOT 1.1. Yunogogika – pedagogikaning mustaqil sohasi sifatida. Yunogogika fanining ob’ekti va predmeti. Yunogogika- sotsiologiya va pedagogikaning integratsiyalashuvi natijasida vujudga keldi. Sotsiologiyaning oʻrganish obʼyekti ijtimoiy tashkilotning turli shakllarini – guruhlar, ijtimoiy institutlar, kishilar birlashmalarini tashkil etuvchi odamlarning ijtimoiy munosabatlari va harakatlari olami hisoblanadi[1]. XX asrning ikkinchi yarmiga kelib inson rivojlanishining barcha bosqichlarida (shu jumladan bolalik, yoshlik, etuklik, qarilik) unga pedagogik ta’sir koʻrsatish imkoniyatlarini oʻrganish uchun ijtimoiy tartib shakllandi. XX asrning ikkinchi yarmida ta’limni barcha yoshdagi (ya’ni bolalik, yoshlik, etuklik, qarilik) insonni uzluksiz tarbiyalashga yoʻnaltirish paydo boʻlishi munosabati bilan, bir qator nashrlarda yoshlar fanini yaratish gʻoyasi oʻz ifodasini topgan. Yunogogika pedagogikaning oʻsmirlik – yetuklik davridagi shaxsga shaxsiy oʻzini oʻzi belgilash va uning ijtimoiy yoʻnaltirilgan tafakkurini shakllantirish jarayonida pedagogik ta’sirni oʻrganadigan, shuningdek, oʻgʻil va qizlarning ijtimoiylashuvi va tarbiyasi jarayonlariga xizmat qiladigan pedagogika sohasi sifatida belgilanadi. Yoshlarni ijtimoiy voqelikga moslashishda yordam berish uchun paydo boʻlgan ehtiyoj maxsus tadqiqotlarni talab qildi. Natijada yoshlar sotsiologiyasi va ijtimoiy pedagogikaning integratsiyalashuvi yuz berdi. XX asrning ikkinchi yarmidan barcha bosqichlarda pedagogik rivojlanish imkoniyatlarini oʻrganish uchun ijtimoiy tartib shakllandi. Pedagogikaning bu sohasi 1950-yillarning oxiri 1960-yillarning boshlarida vujudga kelgan. Yoshlar pedagogikasining murakkab muammolarini ishlab chiqishni zimmasiga olgan olimlar orasida I.P.Ivanov, L.I.Umanskiy, A.N.Lutoshkin, M.M.Yashchenko, A.V.Mudrik, S.E.Xose, B.Z.Vulfov va boshqalar bor. Yunogogika ushbu olimlar tomonidan jamiyatda uyushgan va uyushmagan yoshlar ishining pedagogikasi va psixologiyasi muammolarini ishlab chiqishdan boshlandi. Keyinchalik kasb-hunar maktabi, texnikum, universitetda uyushgan va uyushmagan yoshlar ishini tashkil etishning pedagogik asoslari, ishlab chiqarishda yoshlarni tarbiyalashni tashkil etish olimlar va ularning izdoshlarining diqqat- e’tiboriga aylandi. Yunogogika fanining fan sifatidagi ob’ekti yoshlarga yoʻnaltirilgan ta’sir qilish jarayonini oʻrganish boʻlib, uning maqsadi ularning yetarli ijtimoiy, aqliy va jismoniy rivojlanishidir. Yunogogika yoshlar bilan maxsus tashkil etilgan ish jarayonida yoshlarning ijtimoiy yetukligi davrida ularga pedagogik ta’sir koʻrsatish vositalarini qidiradi. Ushbu faoliyat sub’ektlari - professional yoshlardir. Yunogogikaning predmetini belgilab, uning individualligini rivojlantirish va shaxsni shakllantirish uchun sharoit yaratish uchun shaxsga va uni oʻrab turgan ijtimoiy muhitga maqsadli ta’sir qilish haqida gapirish kerak. Yunogogika fanining predmeti 14 yoshdan 30 yoshgacha boʻlgan yoshlarni munosib rivojlantirishga qaratilgan ijtimoiy-pedagogik faoliyatdir. Yunogogika - pedagogikaning yosh shaxsning ijtimoiy rivojlanishini pedagogik qoʻllab-quvvatlashni oʻrganadigan, yoshlarga pedagogik ta’sir koʻrsatishning pedagogik texnologiyalari va usullarini ishlab chiqadigan boʻlimi. Mazkur fanning asosi - bu shaxs va atrof-muhitga uning individualligi va shaxsini shakllantirish uchun sharoit yaratish uchun maqsadli ta’sir qilish. Yunogogika funksiyalari 1. Nazariy (3 bosqichli): • Yoshlar ishini tashkil etish tajribasini oʻrganish. Yoshlar muhitida pedagogik jarayonlar natijalarining holatini diagnostikasi; • yoshlarga pedagogik ta’sir koʻrsatish jarayonida barqaror aloqalar va qonuniyatlarni aniqlash; • Bashoratli tadqiqotlar. 2. Texnologik (3 bosqichli): • Yoshlar ishini tashkil etish boyicha uslubiy materiallar ishlab chiqish; • pedagogika fanining yutuqlarini yoshlar bilan ishlash amaliyotiga joriy etish; • ilmiy tadqiqot natijalarining yoshlar bilan ishlashni tashkil etishga ta’sirini baholash va nazariya va amaliyot oʻrtasidagi oʻzaro aloqani mos ravishda tuzatish. Fan obyekti - yoshlarga ta’sir koʻrsatishga qaratilgan jarayonlarni oʻrganish. Ta’sirning maqsadi - adekvat ijtimoiy-psixologik va haqiqiy rivojlanish (taxminan 16 - 29-30). 15-17 yosh - erta yosh; 18-23 - yoshlar; 24-30 - yoshlar. Yoshlar bilan ishlash boyicha mutaxassisning kasbiy va pedagogik faoliyati XX asrning 70-yillari oʻrtalariga kelib Sovet Ittifoqida 1992 yilda komsomolning yoʻq boʻlib ketishi bilan yoʻq qilingan yoshlar bilan ishlash tashkilotchilarini kasbiy tayyorlash va qayta tayyorlashning yetarlicha izchil tizimi ishlab chiqilgan, va faqat yangi asrning boshida, tajriba tariqasida mamlakatning bir qator oliy oʻquv yurtlarida yangi "Yoshlar bilan ishlash tashkilotchisi" mutaxassisligini ochishga qaror qilindi. Yoshlar bilan ishlash tashkilotchisining kasbiy faoliyat sohasini quyidagilar belgilaydi: • yoshlarning yashash, oʻqish, ishlash, dam olish, vaqtincha boʻlish joyi boyicha yoshlar jamiyatlarida yoshlar bilan ishlashni tashkil etish; • yoshlar manfaatlarini ifodalovchi birlashma va tashkilotlar bilan oʻzaro hamkorlikni amalga oshirish; • jamiyatga moslashuv jarayonida qiyinchiliklarga duch kelayotgan yoshlarga yordam koʻrsatishni tashkil etish; • yoshlarni axborot bilan ta’minlash va yoshlar muammolari va yoshlar siyosati boyicha ilmiy tadqiqotlarni tashkil etish, yoshlar ommaviy axborot vositalari bilan oʻzaro hamkorlikni tashkil etish; • yoshlarni ish bilan ta’minlash, bandligini ta’minlash, tadbirkorlikka koʻmaklashish; • yoshlarning xalqaro hamkorligini rivojlantirishga koʻmaklashish; • yoshlarni fuqarolik-vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda ishtirok etish; • yoshlarning sport-sogʻlomlashtirish tashkilotlari faoliyatiga koʻmaklashish; • yoshlarning loyiha va dasturlarini boshqarish va qoʻllab-quvvatlashni tashkil etish; • yoshlar oʻrtasida dolzarb va ommabop tashabbuslarni qoʻllab-quvvatlash. 1.2. Yunogogika fanining maqsadi va vazifalari Yoshlar bilan ishlash tashkilotchisining tipik pedagogik vazifalariga quyidagilar kiradi: • tarbiya; • ijtimoiy ta’lim; • kasbga yoʻnaltirish; • deviant xulq-atvorning oldini olish; • yoshlar hayotidagi voqealarni ijtimoiy-pedagogik jihatdan qoʻllab- quvvatlash[2] Ta’lim maqsadlari - bu ta’lim sub’ektlarining maqsadli ta’siri ostida sodir boʻladigan shaxsda kutilayotgan oʻzgarishlar. Ta’lim maqsadlarini belgilashda ikkita asosiy yondashuv mavjud. • Maqsadlarni ishlab chiqishda birinchi yondashuv, eng avvalo, jamiyat ehtiyojlarini hisobga oladi, shuning uchun bola tarbiyasiga qoʻyiladigan talablar davlat, jamiyat, sinfning vazifalaridan kelib chiqadi. • Maqsadlarni belgilashda ikkinchi yondashuv, birinchi navbatda, inson ehtiyojlarini hisobga olishni oʻz ichiga oladi. Shu bilan birga, maqsad uning ijtimoiy rivojlanishida yordam berish, uning mavjud ijtimoiy sharoitlarga moslashishini ta’minlash va shu bilan birga uning "men" ni, individuallikni rivojlantirishni saqlab qolishdir. Yunogogikaning asosiy kategoriyalari Har qanday nazariy qurilish oddiy gʻoyalar va ilmiy bilimlar oʻrtasidagi aniq farqni talab qiladi. Ta’lim va tarbiyaning kundalik amaliyoti kundalik nutqda oʻz ifodasini topgan. Ilmiy tushunchalar pedagogik tajriba va bilimlarni umumlashgan shaklda yetkazadi. Ikkinchisiga quyidagilar kiradi: pedagogik kategoriyalar va tushunchalar, ta’lim va tarbiyani tashkil etishning qonuniyatlari, usullari va tamoyillari. Pedagogikaning fan sifatida shakllanishi davrida uchta fundamental kategoriya (pedagogikaning asosiy tushunchalari) aniqlandi - "ta’lim", "oʻqitish", "ta’lim". “Tarbiya” umumiy kategoriya sifatida tarixan “oʻqitish” va “ta’lim”ni oʻz ichiga oladi. Hozirgi zamon fanida “tarbiya” ijtimoiy hodisa sifatida tarixiy-madaniy tajribani avloddan-avlodga oʻtkazish, deb tushuniladi. Bunda tarbiyachi: · insoniyat tomonidan toʻplangan tajribani uzatadi; · madaniyat olamiga kiritadi; · oʻz-oʻzini tarbiyalashni ragʻbatlantiradi; · qiyin hayotiy vaziyatlarni tushunishga va mavjud vaziyatdan chiqish yoʻlini topishga yordam beradi. Boshqa tomondan, talaba: · insoniy munosabatlar tajribasi va madaniyat asoslarini egallaydi; · oʻz ustida ishlaydi; · muloqot qilish usullari va xulq-atvorni oʻrganadi. Natijada, oʻquvchining dunyo haqidagi tushunchasi, odamlarga va oʻziga boʻlgan munosabati oʻzgaradi. Amaliyot shuni koʻrsatadiki, ta’lim oʻqitish bilan dialektik bogʻliqdir. Bu shaxsning xatti-harakatlarida namoyon boʻladigan asosiy fazilatlarini rivojlantirish va tasdiqlashga yordam beradi. Bu sifatlar nafaqat insonning dunyoqarashini, balki ijtimoiy, ahloqiy pozitsiyalarini ham tavsiflaydi; Madaniyat va sivilizatsiya tajribasini toʻplash va uzatish ilmiy bilimlarning oʻsishi bilan birgalikda jamiyatning nafaqat ajralmas funksiyasi, balki uning rivojlanishining shartiga ham aylandi. Hozirgi vaqtda ta’lim va tarbiyaga jamiyat va davlat, fan va madaniyat shakllanishining asosiy omillari sifatida qaralmoqda. Ta’lim vazifasi har doim jamiyatning muayyan ijtimoiy funksiyalar va ijtimoiy rollarni amalga oshirishga qodir avlodni tayyorlashga tarixiy ehtiyojini ifodalaydi. Ya’ni, ta’limning mohiyati va vazifalarini belgilovchi tizimlar oʻrnatilgan etnomilliy an’analarga, ijtimoiy-tarixiy shakllanish xususiyatlariga, ma’lum bir qadriyat ierarxiyasiga, shuningdek, davlatning siyosiy va mafkuraviy ta’limotiga mos keladi. Jahon amaliyotida "Spartalik", "ritsarlik ta’limi tizimi", "domostroy", "janoblar tarbiyasi", "kollektiv ijodiy ishlar tizimi" kabi ta’lim tizimlari ma’lum. Ikkinchi toifa - "oʻrganish" - oʻqituvchi va talabalar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar jarayoni tushuniladi, buning natijasida oʻquvchining rivojlanishi ta’minlanadi. Bunda oʻqituvchi: · oʻrgatadi - bilimlarni, hayotiy tajribani, faoliyat usullarini, madaniyat va ilmiy bilim asoslarini maqsadli ravishda uzatadi; · bilim, koʻnikma va malakalarni oʻzlashtirish jarayoniga rahbarlik qiladi; · oʻquvchilarning shaxsiyatini (xotira, diqqat, fikrlash) rivojlantirish uchun sharoit yaratadi. Boshqa tomondan, talaba: · oʻrganadi - uzatilgan ma’lumotlarni oʻzlashtiradi va oʻqituvchining yordami bilan sinfdoshlari bilan birgalikda yoki mustaqil ravishda oʻquv vazifalarini bajaradi; · mustaqil ravishda kuzatish, solishtirish, fikr yuritishga harakat qiladi; · yangi bilimlarni, qoʻshimcha ma’lumot manbalarini (qoʻllanma, darslik, internet) izlashda tashabbus koʻrsatadi, oʻz-oʻzini tarbiyalash bilan shugʻullanadi. Demak, “ta’lim-tarbiya” dialektik munosabati, birinchi navbatda, shaxsning qiziqishlari, egallagan bilim, koʻnikma va malakalari asosida uning faoliyati va shaxsiy xususiyatlarini rivojlantirishga qaratilgan. Fan va amaliyotda ta’lim va tarbiya oʻzaro ta’siri jarayonini amalga oshirish xususiyatlariga koʻra turli didaktik tizimlar farqlanadi: rivojlantiruvchi, muammoli, modulli, dasturlashtirilgan. Pedagogikaning uchinchi toifasi – “ta’lim” deganda quyidagilar tushuniladi: 1) rivojlanayotgan shaxs va jamiyatning qadr-qimmati; 2) shaxsni oʻqitish va tarbiyalash jarayoni; 3) ikkinchisi natijasida; 4) tizim sifatida. Ta’lim (yoki ta’lim va tarbiya) muassasalarining butun majmuasi ma’lum bir shahar, mintaqa, mamlakat doirasida tizimga qurilgan. Asrlar davomida turli ta’lim va muassasalari shakllandi. Bularga: bolalar bogʻchalari, gimnaziyalar, maktab-internatlar, litseylar, kollejlar, institutlar, universitetlar, akademiyalar, yoshlar uylari, ijod saroylari, taraqqiyot markazlari, oʻquvchilar xonalari kiradi. II BOB: YUNOGOGIKA FANINING O’RNI VA AHAMIYATI 2.1. Yunogogika fanining o’rni va ahamiyati [1] Рожков М.И. Педагогическое обеспечение работы с молодёжю. Юногогика. –М.:Гуманитар. Изд.сентр ВЛАДОС, Учебное пособие для студентов вузов, 2008.-246с. [2] Подласый И.П. Педагогика: в 3-х кн. –Москва: ВЛАДОС, 2013