“Markaziy Osiyoda “Avesto” o‘rganilishining ilk bosqichlari” Annotatsiya Mazkur maqolada Markaziy Osiyo hududida “Avesto” kitobining o‘rganilish tarixining dastlabki bosqichlari tahlil qilinadi. “Avesto” — zardushtiylik dinining muqaddas manbasi bo‘lib, qadimgi Eron va O‘rta Osiyo xalqlarining diniy, falsafiy va madaniy hayotida beqiyos o‘rin tutgan. Maqolada, avvalo, “Avesto”ning shakllanish jarayoni, uning tili va tuzilmasi, shuningdek, Markaziy Osiyo xalqlari hayotida tutgan o‘rni haqida so‘z yuritiladi. Ilk bosqichda “Avesto”ni o‘rganish asosan arab, fors va yunon manbalari orqali amalga oshirilgan bo‘lib, bu davrda asar diniy-falsafiy manba sifatida talqin etilgan. Keyinchalik rus va yevropalik sharqshunoslarning XIX asrda olib borgan ilmiy tadqiqotlari natijasida “Avesto”ning lingvistik, tarixiy va etnografik jihatlari keng o‘rganila boshlandi. Shuningdek, o‘zbek olimlari — A.Sagdullayev, I.Mo‘minov, H.Yoqubov, M.Is’hoqov singari tadqiqotchilarning izlanishlari natijasida “Avesto”ning Markaziy Osiyo sivilizatsiyasi shakllanishidagi o‘rni yanada chuqur ochib berilgan. Maqolada shuningdek, “Avesto”ning O‘rta Osiyoda yozma madaniyat, davlat tuzumi, ekologik qarashlar va axloqiy tamoyillar rivojiga ta’siri haqida ham fikr yuritiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, “Avesto” nafaqat diniy matn, balki Markaziy Osiyo xalqlarining qadimiy dunyoqarashi, ijtimoiy tafakkuri va tarixiy xotirasining muhim manbasi sifatida o‘rganilishi lozimdir. Kalit so‘zlar: Avesto, Zardushtiylik, Markaziy Osiyo, qadimgi Eron, Sharqshunoslik, yozma manbalar, Avesto tili, madaniy meros, diniy-falsafiy tafakkur, A.Sagdullayev, I.Mo‘minov, tarixshunoslik, arxeologiya, O‘rta Osiyo sivilizatsiyasi, ilmiy tadqiqotlar, qadimiy matnlar, ma’naviy meros, ekologik qarashlar, axloqiy tamoyillar, tarixiy xotira. Annotation This article examines the early stages of studying the Avesta in Central Asia. The Avesta, the sacred scripture of Zoroastrianism, holds a unique place in the religious, philosophical, and cultural history of ancient Iran and Central Asia. The study first discusses the formation of the Avesta, its linguistic features, and its structure, as well as its role in the lives of the peoples of Central Asia. In the initial period, the Avesta was mainly studied through Arabic, Persian, and Greek sources, being interpreted primarily as a religious-philosophical text. Later, during the 19th century, Russian and European Orientalists began to conduct systematic studies, exploring the linguistic, historical, and ethnographic aspects of the text. Moreover, Uzbek scholars such as A. Sagdullayev, I. Mo‘minov, H. Yoqubov, and M. Is’hoqov have made significant contributions to revealing the role of the Avesta in the development of Central Asian civilization. The article also discusses the influence of the Avesta on the development of writing culture, statehood, ecological awareness, and ethical principles in the region. The findings indicate that the Avesta should be regarded not merely as a religious document but as a vital source for understanding the worldview, social thought, and historical consciousness of the ancient peoples of Central Asia. Keywords: Avesta, Zoroastrianism, Central Asia, Ancient Iran, Oriental studies, written sources, Avestan language, cultural heritage, religious philosophy, A. Sagdullayev, I. Mo‘minov, historiography, archaeology, Central Asian civilization, scientific research, ancient texts, spiritual heritage, ecological worldview, moral principles, historical memory. Аннотация В данной статье рассматриваются ранние этапы изучения «Авесты» в Центральной Азии. «Авеста» — священная книга зороастризма, занимающая особое место в религиозной, философской и культурной истории древнего Ирана и Средней Азии. В исследовании анализируется процесс формирования «Авесты», её язык и структура, а также значение этого памятника в жизни народов региона. На раннем этапе изучение «Авесты» осуществлялось преимущественно через арабские, персидские и греческие источники, и рассматривалось в первую очередь как религиозно-философский текст. В XIX веке русские и европейские востоковеды начали систематическое исследование памятника, изучая его лингвистические, исторические и этнографические аспекты. Значительный вклад в изучение роли «Авесты» в становлении цивилизации Средней Азии внесли узбекские учёные — А. Сагдуллаев, И. Муминов, Х. Якубов, М. Исхаков. В статье также рассматривается влияние «Авесты» на развитие письменной культуры, государственности, экологических взглядов и этических принципов региона. Результаты исследования показывают, что «Авеста» представляет собой не только религиозный текст, но и важный источник для понимания мировоззрения, общественной мысли и исторической памяти древних народов Средней Азии. Ключевые слова: Авеста, зороастризм, Средняя Азия, Древний Иран, востоковедение, письменные источники, язык авесты, культурное наследие, религиозно-философская мысль, А. Сагдуллаев, И. Муминов, историография, археология, цивилизация Средней Азии, научные исследования, древние тексты, духовное наследие, экологические взгляды, нравственные принципы, историческая память. Kirish “Avesto” — insoniyat tarixining eng qadimiy yozma yodgorliklaridan biri bo‘lib, zardushtiylik dini ta’limotining asosiy manbasi sifatida alohida ilmiy, falsafiy va ma’naviy ahamiyatga ega. Bu muqaddas bitik nafaqat diniy marosimlar va e’tiqodlar majmuasi, balki Markaziy Osiyo xalqlarining qadimiy dunyoqarashi, ijtimoiy tuzilmasi, axloqiy qadriyatlari hamda tabiiy muhitga bo‘lgan munosabatini yorituvchi noyob manbadir. “Avesto”ning ilk o‘rganilish bosqichlari asosan qadimgi Eron va O‘rta Osiyo hududlarida shakllangan zardushtiylik dini tarixi bilan chambarchas bog‘liqdir.[1] Qadimda bu asar diniy marosimlarda og‘zaki tarzda avloddan-avlodga o‘tgan bo‘lib, miloddan avvalgi I ming yillikda yozma shaklga keltirilgan. Markaziy Osiyoda “Avesto”ga bo‘lgan qiziqish arab, fors, yunon va hatto xitoy manbalarida ham o‘z aksini topgan. Bu davrlarda asar diniy-falsafiy nuqtai nazardan talqin etilgan bo‘lsa, keyinchalik ilmiy, tarixiy va tilshunoslik yondashuvlari asosida o‘rganish jarayoni shakllandi. Ayniqsa, XIX asrda yevropalik va rus sharqshunoslari tomonidan olib borilgan izlanishlar “Avesto”ning filologik, lingvistik va arxeologik qimmatini ochib berdi. Ular “Avesto” tili, ya’ni qadimgi avestiy tilining hind-eron tillar oilasidagi o‘rni, uning fonetik va grammatik xususiyatlarini aniqlash orqali qadimiy manbani ilmiy asosda tadqiq qilishga yo‘l ochdilar. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston va Markaziy Osiyo tadqiqotchilari tomonidan “Avesto”ning tarixiy va madaniy ahamiyatini qayta baholash ishlari amalga oshirildi. Akademik A. Sagdullayev, I. Mo‘minov, M. Is’hoqov, H. Yoqubov kabi olimlar o‘z tadqiqotlarida “Avesto”ning davlat boshqaruvi, axloqiy qadriyatlar, ekologik tafakkur va ijtimoiy mas’uliyat borasidagi g‘oyalarini chuqur tahlil qildilar. Ularning fikricha, “Avesto” Markaziy Osiyo xalqlarining qadimiy tafakkuri, huquqiy madaniyati va insonparvarlik tamoyillarining ildizlarini o‘zida mujassam etgan manbadir. Bugungi kunda “Avesto”ni o‘rganish nafaqat tarixiy va diniy ahamiyatga ega, balki u zamonaviy sivilizatsiya, ekologik tafakkur va madaniy merosni anglash uchun ham muhim manbadir. Shu boisdan “Avesto”ni o‘rganishning ilk bosqichlarini tahlil etish Markaziy Osiyo xalqlarining qadimiy tafakkuri, madaniy taraqqiyoti va ma’naviy merosi haqidagi tasavvurlarni yanada boyitadi.