Tarixiy bilimning ijtimoiyligi. Tabiat va jamiyat munosabatlarida inson omili. (Тарихий билимнинг ижтимоийлиги. Табиат ва жамият муносабатларида инсон омили.) Reja: Kirish. 1. Tarixni o‘rganishda ilmiy yondoshuv. 2. Jarayonlarni yoritishda inson omili. 3. Tarixiy tadqiqotlarda tadqiqotchining tahlil qilish qobiliyati. 4. Tarix va mafkura. Xulosa. Inson va uning tarixi bir-biridan ajralmas tushunchalardir. Insoniyat faqat o‘z tarixini ongli ravishda idrok etish va o‘tmishdagi hodisalarni tajriba sifatida baholash orqali kelajakni shakllantirishga qodir. U faqat tarixiy jarayonlarni ijobiy va salbiy oqibatlar nuqtai nazaridan tahlil qilish orqali ulardan o‘rnak olishi, va shu tariqa jamiyatni rivojlantirishga imkon yaratishi mumkin. Borliqning tarixi esa sanoqsiz milliard yillik davrlarni o‘z ichiga oladi, bu davrning har bir bo‘lagi o‘zining maxsus hodisalariga, o‘ziga xos qoidalari va qonuniyatlariga ega. Biologik hayotning kelib chiqishi ham ayni shu qadimiy davrlarga borib taqaladi. Har bir jonli va jonsiz mavjudotlarning tarixiy tushunchalari, shubhasiz, insoniyatning ilmiy-nazariy va empirik bilimlarining mahsulidir, va bu bilimlar jamiyat tomonidan taraqqiyotning turli bosqichlarida shakllantirilgan. … Tarixda shaxsning roli masalasi alohida e’tiborga loyiqdir. Har bir shaxs tarixiy jarayonlarda o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatadi, ammo bu ro’lni to‘g‘ri anglash uchun obyektiv tarixiy nuqtayi nazardan yondashish zarur. Afsuski, ba’zi hollarda g‘oyaviy va mafkuraviy yondashuvlar tarixni biryoqlamalilik asosida talqin qilishga olib keladi, bu esa tarixni buzib ko‘rsatishga, voqealar va shaxslar haqida noto‘g‘ri tushunchalar shakllanishiga sabab bo‘ladi. Shunday qilib, tarixni tahlil qilishda objektivlikni ta’minlash va voqealarni turli tomonlardan ko‘rib chiqish, haqiqatni to‘liq anglash uchun zarurdir. … Jamiyat hayoti, o‘z navbatida, ijtimoiy-tarixiy jarayonlarning ilmiy o‘rganishining asosiy obyekti sifatida, insoniyat tomonidan sodir etilgan barcha voqea-hodisalar tizimi orqali shakllanadi. Ushbu voqealar o‘z ichki umumiy va xos qonuniyatlariga, shuningdek, tashqi omillarga bog‘liq ravishda inson va uning jahon miqyosidagi tarixini tashkil etadi. Nihoyat, insoniyat o‘z tarixini o‘zi yaratgan holda, har bir tarixiy jarayon, uning harakatlari va qarorlari orqali yangi bir bosqichga olib boradi. Insonning tarixdagi roli, uning bilishi va harakatlari jamiyatning kelajagini belgilaydi. … Xolis tarixni yaratish yo‘lida ushbu prinsiplarga amal qilish juda muhim, chunki ular tarixiy tadqiqotlarning haqiqatga yaqin, haqqoniy va to‘g‘ri bo‘lishini ta’minlaydi. Har bir tarixiy hodisa o‘zining ijobiy va salbiy tomonlariga ega bo‘lishi mumkin, va bu tomonlarni to‘liq va adolatli tarzda yoritish tarixning obyektiv bahosini yaratish uchun zarur. … Agar tarixiy tadqiqotlarda ilmiy xolislik mafkuralashgan bo‘lsa, tadqiqotning obyektivligi va haqqoniyligi jiddiy xavf ostiga tushadi. Bu holat ilm-fan sohasidagi mustaqillik va adolatni buzadi, chunki ilmiy natijalar mafkura yoki siyosiy manfaatlarga asoslangan bo‘ladi. Bunday sharoitda tadqiqotlar ilmiy haqiqatni aniqlashdan ko‘ra, ideologik maqsadlarni amalga oshirishga xizmat qiladi. Natijada, tarix va ilm-fan sohasidagi xulosalar ham, ular orqali olingan bilimlar ham noto‘g‘ri talqin qilinadi va jamiyatga noto‘g‘ri axborot yetkaziladi. … Tabiiy fanlarda bo‘lgani kabi tarix faniga ham diniy, siyosiy, mafkuraviy, hatto axloqiy talablar qo‘yilishi haqiqatdir. Chunki, masalan, yalpi qirg‘in qurollarining yaratilishi jahonning tabiiy muvozanatiga va insoniyat hayotiga katta zarar yetkazadi. Biologik qirg‘in qurollari qo‘llanilsa, nafaqat tabiat muvozanati buziladi, balki insoniyatga ham ulkan xavf tug‘iladi. … Xulosa Tarixiy bilimlar va uning ilmiy asoslari haqida olib borilgan so‘nggi muhokamalar shuni ko‘rsatadiki, tarix fani faqat o‘tmish voqealarini yoritish bilan cheklanib qolmaydi, balki ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy omillarni ham inobatga olgan holda o‘rganilishi kerak. Tarixni ilmiy ravishda tahlil qilishda muhim jihatlardan biri – obyektivlik va haqqoniylikni ta’minlashdir. Tarixiy tadqiqotlar ilmiy haqiqatga asoslangan holda, voqealarning ichki birligini aniqlashga qaratilgan bo‘lishi kerak. Ammo tarixni mafkura yoki siyosiy manfaatlar asosida baholash ilmiy xolislikni buzishi mumkin. Siyosiy, diniy yoki ideologik qarashlarga asoslangan talqinlar tarixning haqqoniyligini soxtalashtirishi va qiyosiy tahlilni qiyinlashtirishi mumkin.