Turk xoqonligining tashkil topishi va uning madaniy hayoti tasiri MUNDARIJA KIRISH....................................................................................................................3 I BOB. ILK O‘RTA ASRLAR O’RTA OSIYO SHAHARLARI VA ULARNI RIVOJLANISHI 1.1. Arxeologik ma’lumotlarning shaharlar tarixini o‘rganishdagi ahamiyati..........6 1.2. O’rta Osiyo hududida ilk shaharsozlikning tashkil topishi va uning o‘ziga xos xususiyatlari.............................................................................................................11 1.3. O‘zbekiston hududlarida ilk shaharlarning paydo bo‘lish xususiyatlari..........15 II BOB. SAMARQAND VA BUXORO VOHASI URBANIZATSIYASI 2.1. Samarqand shaharlari yodgorligi: xronologiyasi va tipologiyasi.....................20 2.2. Buxoro vohasi shahar yodgorligining arxeologiyasi va tarixi..........................30 2.3. O‘rta asr shaharlarining shakllanish jarayonlari...............................................37 XULOSA................................................................................................................42 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..............................................................44 KIRISH Mavzusining dolzarbligi. O‘zbekistonda barpo etilayotgan siyosiy tuzum demokratik, huquqiy davlat bo‘lsa, ijtimoiy tuzumni-qonun ustivor bo‘lgan fuqarolik jamiyatidir. Mustaqillik tufayli o‘zbek xalqining ko‘p asrlik boy tarixiy,ilmiy, madaniy va diniy merosini o‘rganish, undan xalqning umumiy va bebaho mulki sifatida foydalanishga keng yo‘l ochildi. Ma'naviy boyliklar, qadriyatlar, davlat, millat, shaxsning bebaho xazinasi va taraqqiyot manbai hisoblanadi. Aynan ushbu ma'naviy va mafkuraviy asosni mustahkamlash hamda rivojlantirishda tarix fani alohida ahamiyatga egadir. Zero, O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov ta’kidlaganidek: “Tarix xotirasi, milliy o‘zlikni anglashni, ta'bir joiz bo‘lsa, milliy iftixorni tiklash va o‘stirish jarayonida g‘oyat muhim o‘rin tutadi”. Shuningdek, Birinchi Prezidenti I.A.Karimov o‘zining bir qator risola va nutqlarida “Milliy mafkurani shakllantirishdagi eng katta manba - bu haqqoniy yoritilgan tarixdir” deb ko‘rsatadi. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston tarixchilari oldida haqqoniy tarixning yoritilishi lozim bo‘lgan masalalari ko‘lami ham aniqlandi. Bugungi zamon mustabid sovet tuzumi mafkurasi asoratlariga, eskicha fikrlashga barham berish, tarixiy voqealar va jarayonlarni baholashda milliy manfaatlardan kelib chiqish zarurligini talab qilmoqda. O‘zbek xalqi va uning davlatchiligi tarixini umumjahon taraqqiyoti nuqtai nazaridan, aniq tarixiy faktlarga tayanib, xolis va ilmiy asosda tadqiq etib, xalqqa yetkazish zaruriyati paydo bo‘ldi. O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimovning 1998-yil 26-iyunda bir guruh tarixchi va jurnalistlar bilan bo‘lgan uchrashuvida Respublika tarixchilari oldiga aynan shunday vazifa qo‘yildi. Ushbu masala O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998-yil 27-iyunida qabul qilingan “O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Tarix instituti faoliyatini takomillashtirish to‘g‘risida”gi qabul qilingan Qarorida ham o‘z ifodasini topgan. Unda xususan, o‘zbek xalqi va uning davlatchiligining haqqoniy tarixini o‘rganish, “Eng qadimdan hozirga qadar davlatchilik tarixiy bosqichlarida hududimizda yashagan xalqlarning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va ma'naviy hayoti masalalarini o‘rganish” lozimlig qayd etilgan. Shuningdek, mustaqillik yillarida mamlakatimizda milliy madaniy meros va tarixiy shaharlarni o’rganish, asrash va kelajak avlodga asl holicha yetkazish masalasiga alohida e‘tibor berildi. Xalqimizning boy moddiy va ma’naviy me’rosini targ‘ib qilish, “... yosh avlodning ijodiy va intellektual salohiyatini qo‘llab-quvvatlash hamda amalga oshirish, bolalar va yoshlar o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish”, Prezident Sh.M.Mirziyoev boshchiligidagi davlatimiz ichki siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan birini tashkil etmoqda. O‘tmish tariximizni o‘rganish jarayonida tarixiy-me’moriy yodgorliklar, shaharlar tarixining o‘rniga alohida ehtiyoj sezilmoqda. Kurs ishi mavzusining o‘rganilish darajasi. Ma’lumki, o‘z davrida Markaziy Osiyo eng yirik aholi punktlaridan biri bo‘lgan. Lekin, uzoq yillar davomida iqtisodiy, siyosiy va madaniy omillar tufayli tadqiqotchilarlarning e’tiboridan chetda qolgan. Mazkur yodgorliklar sovetlar davrida G.Chayld, V.Masson, V.Sarianidi, M.Dyakonov, A.Kabırov, A.Asqarov, U.Rahmonov kabi tadqiqotchilar tomonidan u yoki bu darajada o‘rganilgan. Lekin mazkur tadqiqotlarning aksariyatida Markaziy Osiyo tarixiga umumiy, ya’ni kompleks ravishda yondashilmaganligi ajablanarlidir. Masalan ingliz olimi G.Chayldning Markaziy Osiyo shaharlari ilmiy izlanishlarida paydo bo‘lish masalasi Qadimgi Sharq arxeologiyasining bir bo‘lagi sifatida qaralgan bo‘lsa, M.Dyakonov, tadqiqotlarida Markaziy Osiyo shaharlashish jarayoniga asosiy e’tibor qaratilgan. Lekin mazkur manzilgohlar tarixini o‘rganishda rus olimi V.Masson tadqiqotlarini qayd etmaslik noto‘g‘ri bo‘ladi. Mazkur olim Markaziy Osiyo shaharlashishi va vujudga kelish jarayoni, uning hududiy xususiyatlari, aholining joylashuvi, mashg‘ulotlari, moddiy va ma'naviy madaniyati haqida kengroq ma’lumot berganligi bilan xarakterlidir. Shuningdek ilk o‘rta asrlar shahrlarning rivojlanishi tarixini bir qator o‘zbek olimlari, jumladan bu borada A.Muhammadjonov, B.Eshov va boshqalarning ham tadqiqotlari diqqatga sazovor hisoblanadi. Mavzuning maqsad va vazifasi: Kurs ishi mavzusining asosiy maqsadi, mavjud manbalar yordamida Ilk o‘rta asrlar Markaziy Osiyo shaharlari va ularni rivojlanishi va hududlarda joylashgan yodgorliklarni kompleks tarzda o‘rganishdan iborat. Mavzuning maqsadidan kelib chiqib, muammo ilmiy yechimini izlashda quyidagi ilmiy vazifalarni amalga oshirishni ko`zda tutilgan: Markaziy Osiyo hududidagi ilk dehqonchilik va shaharsozlik madaniyatining vujudga kelish jarayonlari tarixini o‘rganish. Markaziy Osiyo shaharlari tipologiyasini tadqiq etish. O‘rta Osiyo hududida joylashgan Buxoro va Samarqand shaharsozlik tarixini mavjud arxeologik va moddiy manbalar asosida tadqiq etish.