Imperator kotibiyati, chet el, soliqlar, marosimlar, harbiy ishlar, jinoiy, jamoatchilik ishlari, senzorlik va shu kabi mahkamalar turardi. Avvalgi sulola davrida ulkan hokimiyatga ega bo'lgan haram og'alarining ta'siri to XIX asr oxirlariga qadar susaydi. Endi ular davlat qarorlarini qabul qilish jaryonlariga ta'sir ko'rsata olmasdi.[1] Man`chjurlar Xitoy hududida hukmron elatga aylandi, endi ma'muriy va harbiy amaldorlar ular orasidan tayinlanardi. Man`chjurlar mehnat qilish va savdo bilan shug'ullanishni o'zlari uchun tahqirli deb hisoblardilar. Shuning uchun ular faoliyatining asosiy jabhalari ma'muriy va harbiy xizmat bo'ldi. Harbiy xizmatdagi man`chjurlarning o'g'illari voyaga yetganlariga qadar davlat maoshini olardilar. Bir xildagi jinoyat uchun man`chjurlar va xitoylarga turli xil jazo berilardi. 1644 yildan man`chjurlar va xitoyliklarga aralash turmush qurish taqiqlangandi. Xitoy noibliklarga ajratilgan bo'lib, ularning har birida o'z moliya tizimi va qurolli qo'shinlari mavjud edi. Konfutsiylikka rioya qiluvchi xitoyliklar nazarida o'z hukmronligini mustahkamlash uchun ilgari shamanizmga sig'inuvchi man`chjurlar, rasmiy davlat dini sifatida konfutsiylikni saqlab qoldilar. Man`chjur bogdixani esa xitoylik izdoshlari bajargan o'sha odatiy marosimlarni ijro etadigan bo'ldi. Bu yo'nalishdagi dastlabki qadamlardan biri Konfutsiyga «Kun Szi» – «Qadimiy O'qituvchi», «Buyuk va Shuhratli», «Eng Yetuk Donishmand» unvonlarning berilishi bo'ldi. Yangi imperator taxtga ko'tarilayotganida o'z fuqarolariga Konfutsiyning oilaviy maqbarasida va qabrida qurbonliklar qilishni buyurardi, o'z o'tmishdoshini hurmat qilish va uning ruhiga ta'zim bajo keltirish majburiyatlarini yuklardi. Bundan tashqari, monarxlik hokimiyatining merosiy ekanligini ko'rsatishga uringan man`chjurlar sulolasi Minlarning oxirgi imperatori Chun Chjenning ruhiga ta'zim bajo qildi. Hatto u o'zini osgan daraxt ham muqaddas yodgorlik sifatida asralardi. Man`chjurlar hukmronlik qilgan davrda ularning tili imperatorlar tili bo'lib qolgan bo'lsa ham, man`chjurlar xitoy tilini qabul qildilar. Har bir imperatorning boshqaruv shiori maxsus ierogliflar bilan belgilanadi. U yoki bu Xitoy imperatori tarixga ko'pincha o'z nomi bilan emas, aynan boshqaruv shiori bilan kirardi. Sinlar davrida quyidagi imperatorlar hukmronlik qilgan: Shun`chji (Omadli boshqaruv), o'z nomi Fu-Min`; Kansi (Gullab-yashnovchi va Nur taratuvchi), o'z nomi Snan`-ye; Yunchje (Mukammal va Adolatli), o'z ismi Yuan`chjen; Syan`lun (Bukilmas va Shuhratli), o'z ismi Xun-li; Szyatsin (Ajoyib va Quvonchli), o'z nomi Yun-yan; Daoguan (Maqsadga intiluvchi va Porloq), o'z ismi Myan`-nin; Syan`fen (Umumiy to'kinchilik), o'z nomi U Chju; Tunchji (Birgalikda boshqaruv) o'z nomi Izay Chun`; Guansyuy (Ajoyib meros) o'z ismi Szay Tyan` va Syuan`tun (Umumiy birlik), o'z nomi Pu I. Xitoy yilnomasida yil hisobi navbatdagi imperatorning taxtga chiqishidan boshlanib, uning hukmronligi tugagunga qadar davom etardi. Taxt merosxo'rligini faqat erkaklar davom ettirardi, taxtning vorisi oldindan e'lon qilinmasdi va imperatorning katta o'g'li bo'lishi shart emasdi. Ayollar faqat voyaga yetmagan imperatorning regenti bo'lish huquqiga ega edilar. Imperatorning bosh (katta) xotinidan tashqari ikkita kichik (ikkinchi darajali) xotinlari shuningdek, ko'p sonli jazmanlari (ayrim yillari ularning soni ikki yuz saksontagacha yetardi) bo'lardi. Ular imperator haramini tashkil etar, uni Minlar davrida bo'lgani kabi haram og'alari boshqarardi. Man`chjurlar davrida, to XIX asrning ikkinchi yarmiga qadar, haram og'alarining saroydagi ta'siri ancha kamaygan va asosiy ishlari haramni kuzatish bo'lib qolgandi. XVII asr ikkinchi yarmidagi Xitoyning iqtisodiy ahvoli. Man`chjurlarning hokimiyatga kelishi Xitoy jamiyatida ma'lum bir iqtisodiy o'zgarishlarga olib keldi. Xitoyning barcha yer maydonlarini egallab olishning real imkoniyatiga ega bo'lmagan man`chjurlar bu yerlarning katta qismini xitoylik mulkdorlar qo'lida qoldirdi. Man`chjurlar o'zlariga Chjili poytaxt viloyatidan, shuningdek, xitoylik aholi zich yashaydigan boshqa hududlardan yer ajratdilar. Man`chjuriyaning o'z hududi (1644 yilgi chegaralarda) o'ziga xos qo'riqxonaga aylangandi. Barcha yerlar bogdixonning mulki bo'lib, etnik xitoylarga u yerlarda yashash taqiqlangandi. Shuningdek, o'rmonlar, ishlov berilmaydigan yerlar, o'quv tashkilotlari joylashgan yerlar va diniy marosimlar o'tkaziladigan maydonlar ham davlat mulki hisoblanardi.Yer maydonlarining asosiy qismi shartli ravishda xususiy mulk bo'lib, egasi undan foydalanganligi uchun soliq to'lardi. Hosilni yig'ib olishni qulaylashtirish uchun aholi ustidan qattiq nazorat o'rnatilgandi. Davlatga yer, jon va boshqa soliqlar to'layotgan dehqon xonadonlari o'nliklar va yuzliklarga birlashtirilgandi. Bundan tashqari dehqonlarning shaxsiy majburiyatlari ham saqlab olingandi. Soliqlar kumush bilan o'lchanardi, lekin asosan, hosil bilan to'lanardi. [2] Davlat tuz chiqarishni o'zi egallab olgandi, choy, spirtli ichimliklar, mulk oldi-sottisi va shu kabilarga qo'shimcha soliqlar solinardi. Dehqon olingan hosilning katta qismini yerning egasiga berishga va uning turli xil shaxsiy topshiriqlarini bajarishga majbur edi. Shunga qaramasdan, man`chjurlar o'z hukmronliklarini mustahkamlash uchun Minlar davrida mavjud bo'lgan soliqlarni qisqartirdi va qisman bekor qildi, davlatga qarashli qo'riq yerlardan bir qismini dehqonlarga foydalanish uchun berdi. Buning barchasi XVII asr oxirlariga kelib iqtisodning bir qadar o'sishiga va ijtimoiy munosabatlarning barqarorlashishiga olib keldi. Buning oqibatida aholi soni ko'paydi, haydaladigan yer maydonlari kengaydi, hunarmandchilik ham rivoj topdi. Ba'zi bir tarixchilar Xitoydagi barqarorlashuv natijasida kapitalistik hayot tarzi paydo bo'la boshlagan, deb hisoblaydilar. Aslida bu ijobiy o'zgarishlarning barchasi ancha yuzaki va qaramaqarshi xarakterga ega edi. Boshqa tadqiqotchilar esa, Xitoy jamiyati XIX asr boshlariga qadar hali to'liq an'anaviyligicha qolgan va kapitalistik rivojlanish tomon hech qanaqa siljish kuzatilmaganligini ta'kidlaydilar. Man`chjurlar esa Xitoydagi holatlarini mustahkamlab olganlaridan so'ng, asta-sekin soliq va majburiyatlarning avvalgi tizimiga qaytdilar. Bunday sharoitda sudxo'rlik kapitali muhim rol` o'ynay boshladi, chunki ko'pgina dehqonlar uning yordamisiz soliqlarni to'lashi va shaxsiy xo'jaliklarini yuritishining iloji kam edi. Ko'pgina dehqonlar xonavayron bo'lib shaharlarga ketib, u yerda gadolarcha kun ko'ra boshladilar. Sunlar sulolasi davridan buyon Xitoyda baotszya deb atalgan bir-birini qo'llash tizimi mavjud bo'lgan, unda faqat qarindoshlar emas, u yoki bu joyda yashovchi barcha kishilar birlashardi. Beshhovli yoki o'n hovli tizimiga kirgan har bir oila boshqalarni kuzatib yurishi kerak edi. Agar baotszya a'zolari tayyorlanayotgan jinoyat haqida hokimiyatga o'z vaqtida xabar berishmasa, unda jinoyatchiga beriladigan jazo ularga ham berilardi. Bunday tartibdan o'zlariga amaliy foyda bo'lishini ko'rgan man`chjurlar, o'z hukmronliklari davrida ham uni saqlab qoldilar. O'z navbatida, shaharlarda ham aholi ustidan qattiq nazorat o'rnatish, savdogarlar va hunarmandlarning tadbirkorlik tashabbuslarini cheklash bilan bog'liq bo'lgan jiddiy muammolar bor edi. Savdogarlarga katta kemalar qurish, o'z mahsulotlarini Xitoy hududidan olib chiqish taqiqlangandi. Boshqa davlatlar bilan savdo qilish huquqiga ham Sinlar saroyining qattiq nazorati ostida bo'lgan, maxsus tashkil qilingan savdo kompaniyalarigina ega edi. XVII asr o'rtasi – XVIII asr boshlarida Sinlarning tashqi siyosati. Sinlar saroyining tashqi siyosiy faoliyati bir-biriga qarshi bo'lgan ikkita yo'nalish bilan xarakterlanadi. Bir tomondan, Yaponiyaga o'xshab, tashqi dunyodan «eshiklarini yopib olish» istagi, boshqa tomondan, qo'shni davlatlarning hududlarini bosib olishga urinish namoyon bo'lmoqda edi. Dastlab Koreya, keyin G'arbiy va Shimoliy Mo'g'uliston hamda V`etnam Sinlarga vassallikni tan olishdi. Yevropa mamlakatlari bilan aloqaga kelganda, Sinlar avvaliga ularga ancha ijobiy munosabatda bo'ldilar, chet elliklarda o'zlarining Xitoy ustidan to'liq nazorat o'rnatish uchun kurashlarida ittifoqchilarni ko'rdilar. Bu eng avvalo katolik missionerlariga xitoylik aholi o'rtasida o'z tashviqotlarini olib borish, yevropaliklarning savdo kemalariga esa o'z mahsulotlarini sotish va xitoyliklarning mollarini sotib olish uchun portlarga kirish huquqini berganligida namoyon bo'lgandi. [3] XVIII asr 70-yillarida Rossiya Xitoy bilan o'zaro aloqalar o'rnatishga urindi. Ammo Uzoq Sharqda va Markaziy Osiyoda ta'sir uchun bo'lgan qarama-qarshilik o'sha paytda bunga yo'l qo'ymadi. Keyin ikki tomon o'rtasida qurolli to'qnashuvlar bo'ldi, uning natijasida Sinlarning qo'shinlari Amur daryosi yoqasidagi Abazin shahrini qamal qildi va 1689 yili rus-xitoy Nerchin shartnomasi imzolandi. Bu shartnomaga ko'ra Rossiya bilan Xitoy o'rtasida savdo aloqalari o'rnatiladigan bo'ldi, lekin Rossiya Xitoyga Amur daryosining chap sohilini berishi, Abazin shahri esa vayron qilinishi kerak edi. 1727–1728 yillari yana ikkita kelishuv – Burun traktati va Kyaxta shartnomasi imzolandi. Ular, Rossiya tomonidan yana hududiy yon berishlarga, rus-xitoy savdo aloqalarining yanada kengaytirilishiga va rus diniy vakilligining Pekinda doimiy turishi uchun ruxsat berilishiga olib keldi. Bu vakillik a'zolari u yerda xitoy tilini, madaniy an'analarini o'rgandilar va ayni paytda ba'zi bir diplomatik vazifalarni ham bajardilar. G'arbiy Yevropa davlatlarining Xitoyda o'z diniy vakolatxonalarini ochish uchun qilgan urinishlari o'sha davrda muvaffaqiyat qozonmadi. Aksincha, XVIII asr o'rtalarida Xitoy hokimiyati chet elliklarga o'z hududida savdo qilishni taqiqlab qo'ydi, bundan faqat Kanton (Guanchjou) porti mustasno edi. Jo'ng'oriya va Qashqar ustidan qozonilgan harbiy g'alabalar, shuningdek, Tibetning Xitoy tarkibiga qo'shib olinishi Sinlarning tashqi siyosatdagi katta g'alabasi bo'ldi. XVIII asr 60-yillari oxirida Birma ham Xitoyga vassallikni tan oldi. XVIII asr oxirida Buyuk Britaniyaning Ost-Indiya kompaniyasi Xitoyda katta faollik ko'rsatdi. Xitoyga lord Makkartni boshchiligidagi elchilar keldi. Ularning maqsadi ikkala davlat o'rtasida diplomatik aloqalar o'rnatish, ingliz savdosini kengaytirishga urinish, «Gunxan» kompaniyasining tashqi iqtisodiy aloqalarda yakka hukmronligini tugatish, shuningdek, Angliya fuqarolarining Xitoy hududida erkin harakatlanishiga ruxsat olish edi. Biroq o'sha davrda Xitoy taxtida o'tirgan imperator Szyanlun bu da'volarni rad etdi. Inglizlardan tashqari, Xitoy hududiga suqilib kirishga amerikaliklar ham urinib ko'rdilar, ularning kemalari 1784 yildan boshlab ko'p marta Xitoy qirg'oqlariga suzib keldi. Chet elliklar o'shanda hali shuni to'liq anglab yetmagan edilarki, ularning Xitoy bilan aloqa o'rnatishga bo'lgan har qanday urinishlari Xitoy hukmdorlari tomonidan «varvarlar»ning xitoy sivilizatsiyasini «o'zgartirish»ga intilishlari, shuningdek, ularning O'rta imperiyaga «fan`» (vassal) bo'lish istaklari, deb qabul qilinardi. Bu hol Xitoyning boshqa mamlakatlar bilan teng aloqalar o'rnatish imkoniyatini yo'qqa chiqarardi. Shuning o'zi sovg'alar olib kelishga ham taalluqli edi. Boshqa mamlakatlarning diplomatik marosimlarida odat bo'lgan sovg'a berish, agar bu sovg'aXitoy imperatoriga berilsa, u hurmat belgisi sifatida emas, vassallari tomonidan berilgan xiroj sifatida tushunilardi. O'z navbatida, imperator ham, javob qadami sifatida o'zining haqiqiy yoki soxta vassallariga saxiylik bilan sovg'alar ulashardi. * * * Shunday qilib, XVIII asr oxiriga kelib Yevropa davlatlari va Amerika Xitoyga suqilib kirish va uni mustamlakaga aylantirish rejasini amalga oshira boshlagan bo'lsalarda, Xitoy hali Osiyoning katta va kuchli davlati bo'lib qolayotgan edi. Ammo iqtisodiy va siyosiy qoloqlik oxir oqibatda Xitoyning yarim mustamlakaga aylanishiga olib keldi.[4] [1] Всемирная история. Весь школьный курс в таблицах / сост. М.Ю. Дуда. – Минск: Современная школа: Кузьма, 2011 65-125c [2] Васильев Л.С "Древний Китай". Москва Восточная литература 2006 65-98c [3] Боголовский В.А, Москалёв А.А " Национальный вопрос в Китае (1911-1949). Москва 1984 155-198c [4] Всемирная история: учебник для вузов / Под ред. Г.С. Поляка, А.Н. Марковой. – М.: ЮНИТИ, 2000 145-189c