MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………..………………..3 I BOB. XIVA XONLIGI VA QORAQALPOQLARNING TARIXIY-SIYOSIY ALOQALARI 1.1.Qoraqalpoqlarning Xiva xonligi hududiga joylashishi va siyosiy maqomi ....... 6 1.2. Orol bo‘yi hududlarining ijtimoiy-iqtisodiy hayotidagi o‘zaro hamkorlik ......... 12 II BOB. IJTIMOIY-MADANIY HAYOTDAGI UYG‘UNLIK VA MUSHTARAKLIK 2.1. Maishiy hayot, urf-odatlar va an’analardagi yaqinlik ......................................... 18 2.2. Xalq og‘zaki ijodi va adabiy muhitning o‘zaro ta’siri (Berdaq va Ogahiy davri)………………………………………………………………………………....24 2.3. Me’morchilik va amaliy san’atdagi o‘xshashliklar ............................................30 XULOSA…………………………………………………………………………....40 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………………..33 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Yangi O‘zbekistonni barpo etishning hozirgi bosqichida milliy tariximizni xolis va tizimli o‘rganish, xalqlarimiz o‘rtasidagi ko‘p asrlik do‘stlik rishtalarini tadqiq etish strategik ahamiyatga ega. Xiva xonligi va qoraqalpoqlar o‘rtasidagi ijtimoiy-madaniy uyg‘unlikni o‘rganishning dolzarbligi quyidagi omillar bilan belgilanadi: Birinchidan, Prezident Shavkat Mirziyoyev Oliy Majlisga va O‘zbekiston xalqiga yo‘llagan Murojaatnomalarida va Qoraqalpog‘istonga tashriflari davomida: “Bizning taqdirimiz bir, kelajagimiz bir. Biz bir xalqmiz va bizning kuchimiz birdamlikda”[1] – degan g‘oyani ilgari surmoqda. Shu nuqtai nazardan, tarixan shakllangan madaniy mushtaraklikni ilmiy asoslash jamiyatda millatlararo totuvlikni mustahkamlashning ma’naviy poydevori bo‘lib xizmat qiladi. Ikkinchidan, globalizatsiya sharoitida milliy o‘zlikni saqlab qolish va etnogenez jarayonlarini to‘g‘ri talqin qilish dolzarb bo‘lib bormoqda. Xiva xonligi tarkibida qoraqalpoqlarning ijtimoiy va siyosiy mavqei, ularning xonlik boshqaruvidagi ishtiroki hamda umumiy madaniy meros yaratishdagi hissasi bugungi avlod uchun vatanparvarlik namunasi bo‘la oladi. Uchinchidan, XVIII-XIX asrlarda Orol bo‘yi va Xiva vohasida shakllangan yagona iqtisodiy-madaniy makonning o‘ziga xos xususiyatlari, xususan, "suv va yer" masalasidagi o‘zaro hamkorlik tajribasi hozirgi ekologik inqiroz (Orol muammosi) davrida mintaqaviy hamjihatlikni tushunishga yordam beradi. To‘rtinchidan, ilmiy nuqtai nazardan, sobiq tuzum davridagi "parokandalik" va "doimiy nizolar" haqidagi soxta qarashlardan voz kechib, arxiv hujjatlari va etnografik ma'lumotlar asosida ikki xalqning maishiy hayoti, adabiyoti va san’atidagi uyg‘unlikni (masalan, Berdaq va Ogahiy kabi siymolar orqali) yangicha talqin etish ehtiyoji mavjud .Shunday qilib, ushbu mavzu nafaqat o‘tmishni o‘rganish, balki bugungi O‘zbekistonning yaxlitligi va xalqlar o‘rtasidagi ma’naviy ko‘prikni mustahkamlash uchun ham g‘oyat dolzarbdir. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari. Mazkur kurs ishining maqsadi Xiva xonligi davrida o‘zbek va qoraqalpoq xalqlarining ijtimoiy hayoti, turmush tarzi va madaniy aloqalari o‘rtasidagi uyg‘unlikni ochib berishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi: Qoraqalpoqlarning Xiva xonligi tarkibiga kirishi va joylashishi tarixini tahlil qilish;O‘zaro iqtisodiy va savdo aloqalarining ijtimoiy hayotga ta’sirini o‘rganish;Ikki xalqning urf-odatlari, adabiyoti va san’atidagi mushtarak jihatlarni aniqlash.Tadqiqotning obyekti va predmeti. Tadqiqot obyekti sifatida XVIII-XIX asrlardagi Xiva xonligining ijtimoiy-siyosiy hayoti olinsa, uning predmeti qoraqalpoq va o‘zbek xalqlarining madaniy va ijtimoiy integratsiyalashuv jarayonlaridan iboratdir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Xiva xonligi va qoraqalpoqlar munosabatlari tarixshunoslikda turli davrlarda o‘rganilgan. Biroq, aynan ijtimoiy-madaniy uyg‘unlik masalalari mustaqillik yillarida yangi metodologik asoslarda tadqiq etila boshlandi. Orol bo‘yi xalqlarining etnografiyasi va ijtimoiy hayoti bo‘yicha O. Do‘spanov va M. Tleumuratov kabi olimlarning ishlarida qoraqalpoqlarning o‘troqlashishi va Xiva muhiti bilan integratsiyasi masalalari yoritilgan.[2] Shuningdek, xonlik davridagi madaniy aloqalarni o‘rganishda tarixchi olim S. Shodmonovaning tadqiqotlari muhim o‘rin tutadi[3]. Mavzuning tarixshunoslik tahlili shuni ko‘rsatadiki, Xiva xonligi va qoraqalpoqlar aloqalari masalasi mustaqillik yillarida sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tarildi. 2000-yildan keyingi tadqiqotlar orasida quyidagilar alohida ahamiyatga ega:Tarixiy-siyosiy jihatlar: Akademik A.Sagdullayev va X.Bobobekovlarning tadqiqotlarida xonliklar davridagi etnik jarayonlar keng tahlil etilgan. Etnografik uyg‘unlik: Qoraqalpoq olimi O.Dospanovning asarlarida Amudaryo quyi oqimidagi xalqlarning moddiy madaniyati, kiyim-kechaklari va yashash tarzidagi mushtarakliklar arxiv ma’lumotlari asosida ochib berilgan.Adabiy va ma’naviy aloqalar: K.Allambergenovning tadqiqotlarida Xiva adabiy muhitining qoraqalpoq baxshi va shoirlari shakllanishidagi o‘rni ilmiy tahlil qilingan. Tadqiqotning obyekti va predmeti. Tadqiqot obyekti sifatida XVIII-XIX asrlardagi Xiva xonligining ijtimoiy-siyosiy hayoti olinsa, uning predmeti qoraqalpoq va o‘zbek xalqlarining madaniy va ijtimoiy integratsiyalashuv jarayonlaridan iboratdir. Kurs ishing tuzilishi: Kirish, ikkita bob, to‘rtta reja, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar. [1] Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2022. – B. 214. [2] Tleumuratov M.T. Qoraqalpoq xalqining etnogenezi va etnik tarixi masalalari. – Nukus: Qoraqalpog‘iston, 2005. – B. 112. [3] Shodmonova S. Turkiston tarixi (XIX asr oxiri – XX asr boshlari). – Toshkent: Yangi nashr, 2010. – B. 88.