Лойҳалаш асослари 1-мавзу: Қоғоз форматлари ва турлари Режа: 1. Қоғоз форматлари ва турлари 2. Чизма бетларини шакллантириш Архитектура ва қурилиш соҳасида фаолият юритаётган ҳар бир мутахассис албатта қоғоз форматлари ва уларнинг аниқ ўлчамлари ҳақида тўлиқ тасаввурга эга бўлиши лозим. Негаки шаҳарсозликда турли ҳажмдаги объектларни лойиҳалаш талаб этилади. Бундай объектларни лойиҳалашда ва уларни керакли масштабда чоп этиш учун мос келадиган қоғоз форматини танлай билиш талаб этилади. Қадимда қоғоз форматлари турлича кўринишда, қалинликда ва турли ўлчамларда бўлган. Фақатгина шохларнинг фармонлари ва қроллик тарихи битикларини яратиш учун маълум турли ўлчамлардаги қўгозлардан фойдаланишгани маълум. Лекин бу ўлчамлар ҳам барча қроликларда турлича бўлган. ХХ асрнинг иккинчи ярмига келиб кўлпютер технолойиларининг аста секин ривожланиши ва қоғозга болган эхтиёжнинг ортиши натижасида турли ўлчамдаги қоғозлар бирқанча ноқулайликлар келтириб чиқара бошлади ва бутун жахон қоғоз стандартларини яратишга жуда катта эҳтиёж сезилди. Бугунги кунга келиб барчамизга жуда яхши таниш бўлган А форматлар қатори деярли бутун дунёда кенг қўлланилиб келади. А форматлар қатори жорий топишини илк бор Германиялик фан доктори Валтер Портсманн (инженер, математик ва саноат соҳасида стандартизатсия назариётчиси) маълум бир қолибга тушуриш таклифини киритган. В.Портсманн бу ўлчамларни шакиллантириш учун 1м2 қоғоз юзасини Архитекторларнинг энг ёқимли усули бўлган “Олтин нисбат”дан фойдаланиб тўлонлар ўлчамларини қуйидаги қоида асосида ишлаб чиқади: х¸y = бунда х = 0.841 м х×y = 1 бунда й = 1.189 м (1-расм) В.Портсманн таклиф берган бу ўлчамлар (841х1189 мм) бошланғич А0 ўлчами деб қабулиниб А0 форматни бир тўлонини иккига бўлиш кетма-кетлида А1, А2, А3, . . . А8 қатори қабул қилинган. Кейинcжалик А форматига қўшимча сифатида унинг ўлчамларини геўлетрик яхлитлаш орқали Б ва C форматлар қотори ҳам қабул қилинди. Бундан асосий мақсад А форматда ишлаб чиқилган турли туман хужжатлар ва ҳ.к. лар учун конверт, хужжатлар регистори, папкалар ва шу кабилар учун қабул қилинган (1-жадвал). 1-расм. А формат назарияси а-олтин пропортсия назарияси, б-А форматлар қаторини тенг бўлиш усули, c- А форматлар қатори диоганал усули. А,Б,C форматлар қаторининг ўлчамлари 1-жадвал ФорматА серияБ серияC серияЎлчамммммМм0841 × 11891000 × 1414917 × 12971594 × 841707 × 1000648 × 9172420 × 594500 × 707458 × 6483297 × 420353 × 500324 × 4584210 × 297250 × 353229 × 3245148 × 210176 × 250162 × 2296105 × 148125 × 176114 × 162774 × 10588 × 12581 × 114852 × 7462 × 8857 × 81937 × 5244 × 6240 × 571026 × 3731 × 4428 × 40 А форматлар қатори биринчи навбатда DIN 198 стандарти орқали Германия ва Европада қабул қилиниб ISO 216 стандарти орқали Америка Қўшма Штатлари, Канада ҳамда Японялардан ташқари барча мамлакатлар жахон стандарти сифатида қабул қилган. Юқорида қайд этилган мамлакатлар ўзлари учун алохида стандартларни қабул қилишган. Мисол тариқасида АҚШ учун Америка миллий стандартлар институте (АНСИ) тўлонидан ишлаб чиқилган “letter”, “legal” ва “ledger”/“tabloid” стандартлари қабул қилишган (2-жадвал). Яна бир маълумотни қайд этиб ўтиш жоизки техника чизмалари ва албўллари учун А форматлари ҳар доим ҳам қулай бўлмаганлиги туфайли техника хужжатлари учун қўшимча А формат бирикмаларидан ҳосил қилинган ўлчамдаги қоғозларни ҳам учратишимиз мумкин (3-жадвал).