Mahalliy daraxt turlardan tayyorlangan yogoch xomashyolarni olish MUNDARIJA KIRISH: Yog'ochni qayta ishlash hunarmandchilik turi sifatida.............................3 I BOB YOG‘OCH QURILMALARINING TURLARI VA ISHLATILISH SOXALARI. 1.1.Yog‘och qurilmalarining turlari va ishlatilish soxalari………………………..5 1.2.Bino konstruksiyalari………………………………………………………….9 II BOB. MAHALLIY DARAXT TURLARDAN TAYYORLANGAN YOGOCH XOMASHYOLARNI OLISH, SAQLASH, ISHLAB CHIQARISHNI O’RGANISH MAVZUSIGA OID AMALIY ISHLAR VA DARS ISHLANMALARGA NAMUNALAR 2.1. Amaliy ish: Yog‘och va bino konstruksiyalarini loyixalash………………………………………………………………………….21 2.2. Mahalliy daraxt turlardan tayyorlangan yog'och xomashyolarni olish, saqlash, ishlab chiqarishni o’rganish mavzusiga oid bir soatlik dars ishlanma……………28 XULOSA …………………………………………………………………………36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………….37 ILOVALAR……………………………………………………………………….39 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: O'rmon sanoati yog'och tayyorlash va yog'ochni qayta ishlash tarmoqlariga bo'linadi. Yog'ochni qayta ishlash hunarmandchilik turi sifatida qadimdan ma'lum. Hunarmandlar yog'ochga ishlov berib undan arava, egar, panjara, sandiq, eshik, beshik, rom kabilarni yasashgan, uylar qurishgan. Yog'ochsozlik yillar davomida takomillasha borib, undan yangi-yangi sanoat tarmoqlari vujudga keldi. Ayniqsa yog'ochni kimyoviy qayta ishlash tufayli yog'ochsozlikda tub (inqilobiy) o'zgarish yasaldi. Mamlakatning yog'och-taxta xomashyosiga bo'lgan yillik ehtiyoji 10 mln m kubdan ortmoqda. Ammo yog'och xomashyosi bo'ladigan tabiiy o'rmonlar bizda nihoyatda cheklangan. Shu bois har yili millionlab nihol ekiladi, «ko'kalamzorlashtirish oyligi» o'tkaziladi. O'rmonlar barpo etish va yog'och boyliklaridan oqilona foydalanish bilan maxsus o'rmon xo'jaliklari shug'ullanadi. Respublikamizda 100 ga yaqin o'rmon xo'jaligi korxonalari, qo'riqxonalar va milliy bog'lar bor. O'rmon sanoati mahsulotlaridan mashinasozlik, kimyo sanoati, yengil sanoat, transport va qurilishda foydalaniladi. O'z navbatida o'rmon sanoati ham boshqa tarmoqlardan laklar, bo'yoqlar (mebel ishlab chiqarish uchun), soda, natriy, oqartiruvchi ximikatlar (qog'oz tayyorlash uchun), avtomashinalar, traktorlar, stanoklar (yog'och tayyorlash va ishlov berish uchun) oladi. Boshqacha qilib aytganda, o'rmon sanoati bilan boshqa tarmoqlar orasida keng tarmoqlararo aloqalar mavjuddir. Kurs ishining maqsadi. Mustaqillik yillarida Toshkent duradgorlik buyumlari zavodi, quyoshdan himoya uskunalari zavodida esa plastmassadan deraza romlari ishlab chiqaradigan sex, Asakada duradgorlik buyumlari zavodi ishga tushirildi. Toshkentda O'zbekiston-Gretsiya qo'shma korxonasi «O'z Ellas» gugurt zavodi mahsulot bera boshladi. Ammo yog'och xomashyosi tanqisligi sanoatga jiddiy qiyinchilik tug'dirmoqda. Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 8-fevraldagi «Sanoat terakchiligini rivojlantirish va boshqa tez o'suvchi yog'ochbop daraxtlarni barpo etishga oid chora-tadbirlar to'g'risida»gi maxsus qarori o'rmon sanoatida keskin o'zgarish yasadi. Qarorga muvofiq terakzorlar maydoni har yili 10 ming gektarga kengaymoqda. Yaqin kelajakda har yili 5 mln m kub sanoatbop yog'och tayyorlanadi. Yog'och tayyorlash korxonalari taxta tilish zavodlariga g'o'la yog'och yetkazib beradi. Tilingan yog'och - taxta-mebel sanoati uchun xomashyodir. Yog'och tayyorlash va yog'ochsozlik chiqindilari (shox-shabba, qipiq, payraxa, po'stloq)dan o'rmon-kimyo sanoatida spirt, moylar, bo'yoqlar ishlab chiqariladi. Shu sababli o'rmon-kimyo kombinatlari qurish o'ta samaralidir. Yog'och xomashyosi taqchil O'zbekistonda chiqindilarni to'la qayta ishlaydigan yog'ochsozlik kombinatlari ayniqsa o'ta muhim. Kurs ishining vazifalari: Yog`ochzozlikning mohiyatini ochib berish, yog`ochsozlikning o’ziga xos xususiyatlarini ko`rsatib berish, yog`ochsozlik madaniy taraqqiyotining o’ziga xos jihatlarini va uning vatanimiz madaniy taraqqiyotiga ta’sirini o’rganish mazkur tadqiqotning asosiy vazifasidir.Mavzuning amaliy ahamiyati shu bilan belgilanadiki, u yog’ochsozlikning mohiyatini ochib berish, yog`ochsozlikning o’ziga xos xususiyatlarini ko`rsatib berish, yog`ochsozlik taraqqiyotining o’ziga xos jihatlarini va uning vatanimiz madaniy taraqqiyotiga ta’sirini o’rganishga ko’maklashadi. Kurs ishining ob'ekti: Mahalliy daraxt turlardan tayyorlangan yog'och xomashyolari. Kurs ishining predmeti: Mahalliy daraxt turlardan tayyorlangan yog'och xomashyolarni olish, saqlash, ishlab chiqarishni o’rganish metodikasi va uni o'ranish usullari,metodlari va vazifalari. Kurs ishining tuzilishi: Kurs ishi kirish,2ta bob(4 ta paragraf),xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro'yxatidan iborat. I BOB YOG‘OCH QURILMALARINING TURLARI VA ISHLATILISH SOXALARI 1.Yog‘och qurilmalarining turlari va ishlatilish soxalari. YOg‘och – qurilishbop tabiiy material bo‘lgani sababli, qadimdan insonlar uni turli bino va inshootlar, turar joylar (masjid, maqbara, tug‘on, kuprik va x.k.) qurilishida ishlatib kelishgan. YOg‘ochning qurilishda keng qo‘llanishiga sabab, birinchidan, tabiatda uning zaxirasi ko‘pligi bo‘lsa, ikkinchidan, ijobiy xususiyatlaridir (ishlovi berishg osonligi engilligi, olovbardoshligi, kimyoviy agressiv muxitga chidamliligi va boshkalar). SHu bilan birga, yog‘ochni binokorlikda ishlatilish jarayonida uning salbiy xususiyatlarini xam (anizatropligi, yonishi, chirishi, mikroorganizmlar ta’sirida buzilishi va boshqalar) xisobga olish zarur. XIX-asrning oxirida yaratilgan plastmassa esa kimyo sanoatining tez rivojlanishi xamda ko‘p molekulali birikmalar xosil qilinishi natijasida olingan materialbo‘lib bugungi kunga kelib, xalq xo‘jaligining barcha tarmoqlarida, xususan qurilishda xam keng qo‘llanilmokda. Agar yog‘ochning engilligi va mustaxkamligi tabiatdan bo‘lsa, plastmassalarning bunday xususiyatlari ularning tarkibi va kimyoviy birikishlariga bog‘likdir. Plastmassalar xam yog‘och kabi kator afzalliklar bilan bir qatorda maolum kamchiliklarga egadir, shuning uchun ularni ishlatish jarayonida salbiy xususiyatlarini xisobga olish zarur. Bino va inshootlarda yog‘och va plastmassa konstruksiyalarning qo‘llanilishi, boshqa konstruksiyabop materiallarga materiallardan kam xarajatlar sarflanishiga olib keladi. Masalan: elimlangan yog‘och konstruksiya, kimyoviy emiruvchan muxitda temir-beton konstruksiyaga nisbatan 4-5 marta, metall konstruksiyalarga nisbatan esa 2-3 marta ko‘prok muddat xizmat qiladi, mexnat sarfi esa 1,5 marotaba kam bo‘ladi. Bu esa bino yoki inshoot tannarxining kamayishiga olib keladi. Agar o‘rmonchilikni ratsionalp olib borilsa, yog‘och zaxirasi tuganmas boylikdir, ya’ni xar 15-25 yilda o‘rmonlarni kaytadan ekish natijasida qurilishga yarokli naavlardagi daraxt yog‘ochlarni yangidan etshtirishni yulga quyish mumkin. Ammo notug‘ri loyixalangan yoki qurilgan yog‘och imoratlarni tez orada chirishi,buzilishi yoki yonishi kupchilikda yog‘ochning chidamliligiga shubxa paydo kildi va so‘nggi yillarda qurilishbop material sifatida (rivojlangan chet mamlakatlarbundan mustasno) kam ishlatila boshlandi. Normalpp muxitda foydalanilsa, yog‘och o‘zining yukori fizik-mexanik xususiyatlarini bir necha o‘n yil emas,balki yuz yillar antiseptik ishlovsiz saqlab qoladi. Xozirgi kunda qurilishning barcha soxalarida yog‘och va plastmassa konstruksiyalardan okilona foydalanish eng muxim masalalardan biridir. Qurilish tarixiga nazar tashlasak, yog‘ochning ishlatilish kulami jamiyatning rivojlanishi bilan bog‘lik ekanligini kuramiz. Ibtidoiy jamoa davrida oddiy inshootlar kurilgan bulsa, kuldorlik davrida yog‘ochning bino va inshootlarda qo‘llanilish ko‘lami ancha kengaydi, bunga birinchidan inson ongini usganligi sabab bo‘lsa, ikkinchidan ish kurollarning tubdan o‘zgarishidir (tosh kurollardan metall kurollarga utish).Feodalizm davrida, qurilish ishlab-chikarish texnologiyasining rivojlanishi, yog'ochni asosiy konstruksiyaviy material sifatida ishlatishga olib keldi. YOg‘ochdan barpo etilgan va shu kungacha saklanib kolgan bino va inshootlar fikrimizga dalil buladi.Kolomenskiy kishloida 1667-1681 yillarda yoochdan barpo etilgan (Moskva ostonasida rus podshosi Aleksey Mixaylovich uchun kurilgan), dunyoning sakkizinchi muojizasi deb nom olgan saroy; 1774 yilda Kondopogda kurilgan balandligi 42 metr bulgan ibodatxona, I.P.Kulibin tomonidan Neva daryosi ustiga qurilish uchun loyixalangan oralii 298 metrli ravokli kuprik va kuplab inshootlarni misol kilib kursatish mumkin. XIX asrga kelib, yoochdan kurilgan bino va inshootlar kulami yanada kupaydi, bulardan aloxida eotiborlisi kuydagilar: 1817 yilda arxitektor Betankur tomonidan loyixalangan oralii 48 metrli Moskvadagi manejning tom fermasi; D.I.Juravskiy loyixalagan 61 metrli Mstu daryosi ustiga va oralii 54 metrli Verebpyu daryosiga kurilgan (1842-51 y.) kupriklar va boshka bir kancha inshootlar. YOg‘och va plastmassa konstruksiyalarning rivojlanishiga XIX asr oxirida plastmassalarning sunoiy yul bilan sintez kilinishi katta turtki buldi. Kimyo sanoatining rivojlanishi natijasida turli xildagi elimlarning ishlab chikarilishi (karbamid, fenolformalpdegid, epoksid, kazein va boshkalar) yog‘och konstruksiyalar tarixida elimlangan yog‘och konstruksiyalar davrini boshlab berdi. YOochni eng «ekologik toza» konstruksiyaviy material xisoblagan rivojlangan chet mamlakatlar (AKSH, Olmoniya, Buyuk Britaniya, CHexiya, Slovakiya, Fransiya, YAponiya va boshkalar), Rossiyada va Ukrainada juda kup jamoat binolarini loyixalashda elimlangan yog‘och konstruksiyalardan keng foydalaniladi. Misol tarikasida oraliklari 18-100 metrli elimlangan tusinlar, rama va ravoklar bilan yopilgan turli sport saroylari, kurgazma binolari, kinoteatr va teatr binolari, turli xildagi inshootlarni keltirish mumkin. AKSHning, «Vayerxozer» firmasi elimlangan yog‘och konstruksiyalardan foydalanib, diametri 257 metrli yopik sport saroyining loyixasini yaratdi va uni Portlend, Filodelpfiya, Detroyd va YAngi Orlean shaxarlarida kurilgan imoratlarga tatbik etdi. Kimyo sanoatining rivojlanishi qurilishda plastmassa konstruksiyalardan keng foydalanishga olib keldi. Xozirgi kunda dunyoning barcha mamlakatlarida plastmassadan tayyorlangan yorug‘lik o‘tkazuvchi va o‘tkazmaydigan tom va devor panellari, to‘sinlar, ramalar, ravoklardan keng foydalanilmokda. Ichiga xavo to‘ldirilgan engil pnevmatik konstruksiyalar vaktinchalik bino va inshootlarda keng ko‘lamda ishlatilmokda YOg‘och- bebaho qurilish materialidir. YOg‘och materialining zahirasi MDH davlatlari ichida Rossiya xududida eng ko‘p edi va shuning uchun ilgari ham, hozirda ham juda ko‘p mamlakatlarga yog‘och materialini asosan Rossiya eksport qiladi, shu jumladan O‘zbekiston Respublikasi qurilishlarida ishlatiladigan sara yog‘och materiallari ham asosan Rossiyadan olinadi. YOg‘och materiallari asosan ikki turdagi daraxtlardan olinadi: igna bargli va yaproqli.Qurilishdagi yog‘och konstruksiyalari asosan igna bargli yog‘och daraxtlaridan tayyorlanadi. Bular qarag‘ay, qora qarag‘ay, tilog‘och, oq qarag‘ay va kedrlardir.O‘rmonchilik xo‘jaligida eng ko‘p tarqalgan yaproqli yog‘och daraxti – bu oq qayindir. Eman, qayrag‘och, tog‘terak zaxiralari endi ko‘paytirilmoqda. Oq qayin va tilog‘ochlar fanera tayyorlash sanoatida asosiy xom-ashyo materiallarihisoblanadi.Qurilishda ishlatiladigan yog‘och materiallarini ko‘rinishi bo‘yicha asosiy ikki turga bo‘linadi): doirasimon va qirrali. Doirasimon qurilish materiali - ikkala chekkasi tekis arralangan, butog‘laridan tozalangan yog‘ochdir. Ular standart 4,0; 4,5; 5,0; 5,5; 6,0 va 6,5 m uzunliklarga ega va bu turdagi yog‘och materiallari kesik konus shaklida bo‘ladi. Ular diametrining uzunligi bo‘yicha kamayishi kichrayish deb ataladi. Kichrayish o‘rtacha 1 m da 0,8 sm ni tashkil qiladi.Doirasimon ko‘ndalang kesimli yog‘ochning diametri kichik diametri bo‘yicha aniqlanadi. Uning o‘rtacha diametri 14 sm dan 26 sm gacha oraliqlarda bo‘ladi va ayrim hollarda undan katta ham bo‘lishi mumkin. Diametrlarni o‘zgarish gradatsiyasi 2 sm ni tashkil qiladi. Uning o‘rtacha diametrini quyidagi ifoda orqali aniqlash mumkin: do ‘r d 0,5l (1.1)Diametri 13 sm dan kichik bo‘lgan yog‘ochlar vaqtinchalik inshootlar qurilishida ishlatiladi. Qirrali yog‘och materiallari - arralangan yog‘och materiallari yog‘ochni tilish ramalarida yoki aylanma tilish stanoklarida yog‘ochni bo‘ylamasi bo‘ylab arralash natijasida hosil qilinadi. Ular standart 0,25 m gradatsiya bilan 1 m dan 6,5 m gacha bo‘lgan o‘lchamlarda bo‘ladi. YUk ko‘taruvchi konstruksiyalar uchun yog‘och taxtaning kengligi 60 mm dan 250 mm gacha, qalinligi 11 mm dan 100 mm gacha bo‘ladi.Bruscha -qalinligi 50mm dan 100 mm gacha, kengligi 100 mm dan 175 mm gacha bo‘ladi.Brus - qalinligi va kengligi 125 mm dan 250 mm gacha bo‘ladi. YOg‘ochning tuzilishi, butoqlari va sifati uning kelib chiqishi bilan aniqlanadi. Daraxt sifatida kelib chiqishi va o‘sishi natijasida yog‘och trubasimon qatlam -tolali tuzilishga ega bo‘ladi.YOg‘och qurilish materialining sifati, asosan yog‘ochning bir jinslilik darajasi bilan aniqlanadi. Bir jinsli bo‘lmagan tuzilishi yog‘ochni o‘sishi jarayonida, yog‘och materiallarini omborda saqlash jarayonida, quritish, qayta ishlash va ishlatish jarayonida vujudga keladi. YOg‘ochning sifatini buzadigan, bir jinsliligini o‘zgartiradigan omil - bu butog‘lardir. Butog‘lar yon shoxlari natijasida vujudga keladi. Konstruksiyaviy yog‘och materiallarining sifati, toifalari bilan belgilanadi. YOg‘och materiali uchta toifalarga bo‘linadi .Birinchi toifa yog‘och materialida 20sm uzunlikda butog‘lar diametrlari yig‘indisi d (14)b dan kichik bo‘lishi va 1 metr masofadagi tolalar yo‘nalishi qiyaligi 7% ga teng, yoki kichik bo‘lishi kerak (7 i). O‘rtacha mustahkamlikka ega bo‘lgan ikkinchi toifa yog‘och materiallarida uzunligi bo‘yicha 20 sm dagi butog‘lar diametrlari yig‘indisi d (13) b dan kichik bo‘lishi va 1 metr masofadagi tolalar yo‘nalishi qiyaligi 10% ga teng yoki kichik bo‘lishi kerak (10 i, bu erda: i-nishablik). Uchinchi toifa yog‘och materiallarida esa, d (12) b dan kichik bo‘lishi va tolalar qiyaligi 12% dan katta bo‘lmasligi kerak.Birinchi toifa yog‘och materiallari eng asosiy yuk ko‘taruvchi konstruksiyalarni tayyorlashda, ko‘proq cho‘zilishga ishlovchi elementlarda, ikkinchi toifa yog‘och materiallari - boshqa o‘rtacha kuchlangan yuk ko‘taruvchi konstruksiya elementlarida, uchinchi toifa yog‘och materiallari esa kam kuchlangan to‘shama va qoplamalarda ishlatiladi. YOg‘ochning xossalari asosan uning tuzilishi bo‘yicha aniqlanadi. YOg‘och, xususiy og‘irligi bo‘yicha engil konstruksiyaviy materiallar sinfiga kiradi. 2.Bino konstruksiyalari