MUHANDISLIK GEOLOGIYASI VA GRUNTLAR MEXANIKASI, ZAMIN VA POYDEVORLAR fani bo’yicha O’QUV-USLUBIY MAJMUA MUNDARIJA №Boblar nomlanishiSahifa Kirish I bobO’quv materiallari 1.1.Ma’ruza mashg’ulotlari materiallari 1.2.Laboratoriya mashg’ulotlari materiallari II bobMustaqil ta’lim 2.1Mustaqil ta’lim materiallari III bobGlossariy (o’zbek, rus va ingliz tilida) Ilovalar: Fan dasturi Fanning ishchi o’quv dasturi Testlar Tarqatma materiallar elektron shakli Qo’shimcha o’quv materiallar elektron shakli O’quv-uslubiy majmuaning elektron shakli I – MODUL. MUHANDISLIK GEOLOGIYASI ASOSLARI. KIRISH Ilg’or xorijiy tajriba bilan uzviylik: Mazkur majmua ilg’or xorijiy tajribani keng o’rganish, umumlashtirish va undan ta’lim va tadqiqotlar jarayonida samarali foydalanish mahsulidir. O’zbekiston Respublikasi birinchi Prezidentining 2016 yil 26 may qarorida oily o’quv yurtlari “jahonning rivojlangan mamlakatlaridagi yetakchi universitetlar va oily o’quv yurtlari bilan qalin hamkorlik doirasida keng ko’lamda ishtirok etgan holda 2016/2017 o’quv yili boshlangunga qadar barcha o’quv rejalari va dasturlari tubdan qayta ishlab chiqilishini nihoyasiga yetkazishni ta’minlansin, fanlarni o’qitishning eskirgan, umrini o’tab bo’lgan yondashuv va uslublaridan batamom voz kechishni, bakalavriat va magistraturada jahon fani va ilg’or pedagogik texnologiyalarning zamonaviy yutuqlariga asoslangan yangi o’quv rejalari va dasturlarini joriy etishni, shuningdek, ta’lim jarayonida ularni amalga oshirish hamda oily ma’lumotli mutaxassislar tayyorlash sifatini oshirish uchun yetakchi xorijiy olimlar va o’qituvchilarni jalb etishni nazarda tutsin”1 deb alohida ta’kidlangan. Ushbu qarorda belgilangan vazifalarni amalga oshirish maqsadida ta’lim va tadqiqotlarning mazkur axborot-resurs manbaini ishlab chiqishda C.A.O'Flaherty. Hayways: The location, Design, Construction, and Maintenance of Pavements., F.G.Bell Engineering Geology kabi yetakchi adabiyotlarning boy tajribaga ega bo’lgan ma’lumotlardan samarali foydalanildi. [1]Majmuani takomillashtirish masalalari. Elektron o’quv-uslubiy majmua o’quv yili mobaynida xalqaro texnika va texnologiyalar tizimidagi o’zgarishlar va tendensiyalar, Yer va suv mamlakatimizning boyligi, suv xo’jaligi ob’ektlarini qurilishida, avtomobil-yo’l qurilishi va loyihalarini asoslashda gidrologik ma’lumotlarni o’rganishda, yangi qabul qilingan qonunlar, farmonlar va qarorlarni, xorijda va respublikada chop etilgan yangi o’quv va ilmiy adabiyotlarni, fan-texnika va texnologiya borasida erishilgan yangi yutuqlarni hisobga olgan holda muntazam takomillashtirilib boriladi. “Muhandislik geologiyasi va gruntlar mexanikasi” fani o’z ichiga quyidagi maqsad va vazifalarni oladi: Fanni o’qitishdan maqsad – talabalarda inshootlarni loyihalashda va qurishda turli muxandis-geologik sharoitlar haqida aniq ma’lumotlarga ega bo’lish, yo’l o’qini, yo’l to’shamasini tanlash va inshootlarning zamini bo’lgan gruntlarning turlari, tarkibi, tuzilishi, xususiyatlari va ularda ro’y beradigan jarayon va xodisalar haqida bilim ko’nikma va malaka shakllantirishdir. Fanning vazifasi – talabalarga tabiatda uchraydigan tog’ jinslarining turlarini, ularning hususiyatlarini, aniqlash usularini shuningdek ularda ro’y beradigan o’zgarishlarning sodir bo’lish sabablarini va ularga qarshi chora-tadbirlarni, zamin gruntlarining mustahkamligini hisoblashni o’rgatishdan iborat. Ushbu fanni o’qitishda O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 19.08.2003 yildagi PF-3292 sonli farmonida, 3.03.2006 yildagi PQ-299 sonli, 25.10.2006 yildagi PQ-499 sonli, 14.11.2006 yildagi PQ-511 sonli, 20.12.2006 yildagi PQ-535 sonli, 22.04.2009 yildagi PQ-1103 sonli, 03.05.2010 yildagi PQ-1331 sonli va 21.12.2010 yildagi PQ-1446 sonli qarorlarida hamda O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 22.10.2009 yildagi №277 sonli va 1.10.2006 yildagi №226-sonli va 06.03.2015 yildagi PQ-2313-sonli qarorlarida, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016 yil 26 avgustdagi PQ‑2580‑sonli “Avtomobil yo‘llarini loyihalash, qurish va ekspluatatsiya qilish sohasida kadrlar tayyorlashni takomillashtirish bo‘yicha tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-sonli “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi farmoni bilan tasdiqlangan 2017 — 2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 14 fevraldagi PF‑4954‑sonli “Yo‘l xo‘jaligini boshqarish tizimini yanada takomillashtirish chora tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 14 fevraldagi PQ‑2776‑sonli “O‘zbekiston Respublikasi avtomobil yo‘llari davlat qo‘mitasini va O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzurida Respublika yo‘l jamg‘armasini faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida”gi qarori.O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017 yil 31 martdagi 166‑sonli “O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Yo‘l‑qurilish ishlari sifatini nazorat qilish Davlat inspeksiyasi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida”gi qarori.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 20 apreldagi PQ‑2909‑sonli “Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora‑tadbirlari to‘g‘risida”ga qarorlar avtomobil yo’llari tarmog’ini rivojlantirish bo’yicha belgilangan ustivor vazifalarni bajarish bo’yicha bilim va ko’nikmalarni talabalarda hosil qilish eng muhim vazifalardan hisoblanadi. MAVZU 1.2: MUHANDISLIK GEOLOGIYASI VA GRUNTLAR MEXANIKASINING IJTIMOIY - IQTISODIY AHAMIYATI. Reja: 1)”Muhandislik geologiyasi va gurunlar mexanikasining” eng muhum masalalari va tadqiqiy usullari, fanning tarixiy va umumiy ma’lumotlari. 2) Inshootlarni loyihalashda ,qurushda va undan foydalanishda muhandislik geologiyasi va guruntlar mexanikasining ahamiyati. 3) Transport inshootlarini qurishda xududiy muammolar va ilim fan, texnika va texnologiya buyicha fandagi yutuqlar. Fanning asosiy vazifalari. Tayanch so’z va iboralar:Muhandislik geologiyasi va gruntlar mexanikasi, muhandis geologik sharoit, muhandislik faoliyati, asosiy vazifalar, gruntshunoslik, gidrogiologiya, muhandislik geodinamikasi, geomorfologiya . Mavzu bo’yicha tavsiya eilayotgan adabiyotlar: C.A.O'Flaherty. Hayways: The location, Design, Construction, and Maintenance of Pavements.UK, by Butterworth Heinemann, 2005, 553 r. F.G.Bell ENGINEERING GEOLOGY, Sekond edition 2007 y V.P.Ananev, A.D.Potapov «Injenernaya geologiya». Moskva, Visshaya shkola,2005 y 8.V. Yunusov, Z. S. Ubaydullaeva «Muhandislik geologiyasi»-1994y. Respublikamiz mustaqillikka erishishi bilan uni iqtisodiy rivojlantirish transport va qurilish sohalarida loyihalovchilar oldiga arzon va mustahkam inshootlarni loyihalash vazifasini qo’yadi.Buning uchun esa joylarning muhandis – geologik sharoitini aniqlash asosiy vazifa bo’lib hisoblanadi. Muhandis geologik sharoit deganda joydagi tog’ jinslarining tarqalishi, ularning xususyati,shunigdek jarayon va xodisalarni, yer osti, yer usti suvlarini tarqalishini o’rganishga tushuniladi. Muhandislik geologiyasi yerning eng ustki qobig’ida,unda sodir bo’ladigan jarayon va xodisalarda insonning muhandislik faoliyati bilan bog’liq holda o’rgatadigan geologik fandir. Muhandislik geologiyasi va gruntlar mexanikasi fanining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: 1- vazifasi: Tog’ jinslarining tarkibi va hususiyatlarini o’rganish; 2- vazifasi: Agar bu hususiyatlari yomon bo’lgan taqdirda, ularni yaxshilash tadbirlarini ishlab chiqish; 3- vazifasi: Inshoot poydevorlarining zamini bo’lgan tog’ jinslarida qurilish tamom bo’lgandan keyin, qanday geologik o’zgarishlar sodir bo’lishini oldindan aytib beriash. 4-vazifasi: Geologik jarayon va xodisalarning hosil bo’lish sabablarini oldindan bilish va ularga qarshi tadbirlar ishlab chiqishdir. Muhandislik geologiyasi quydagi mustaqil fanlarni o’z ichiga oladi: 1)Gruntshunoslik – tog’ jinslari yoki gruntlarning tarkibini,tuzilishi va xususyatlarini o’rgatuvchi fandir.(Grunt deganda – inshoot zamini bo’lib xizmat qiladigan va qurilish xom ashyosi bo’lib ishlatiladigan har qanday tog’ jinsiga aytiladi.) 2)Gidrogiologiya – Yer osti suvlari haqidagi fan bo’lib, Yer osti suvlarining paydo bo’lishi, tarqalishi va ularning xususyatlarini o’rganuvchi fandir. 3)Gruntlar mehanikasi – gruntlarning mustahkmligi, ustuvorligini o’rganuvchi fandir. 4)Muhandislik geodinamikasi – Yer qobig’idagi jarayon va xodisalarni o’rganuvchi fandir. 5)Regional muhandislik geologiyasi – joylarning muhandis geologik sharoitlariga qarab, hududlarga, tumanlarga,qismlarga bo’lib o’rgatadigan fan. 6)Lyosshunoslik – lyoss va lyossimon tog’ jinslarining tarkibini,tuzishini va xususyatlarini o’rgatuvchi fandir. Muhandislik geologiyasining boshqa fanlar bilan bog’liqligi. Muhandislik geologiyasi tabiy fanlar bilan bog’liq holda geologik fanlar bilan ham chambarchas bog’liqdir. 1)Mineralogiya – minerallar haqidagi fan bo’lib, minerallarning tarkibini, xususyatlarini o’rganuvchi fandir. 2)Petrografiya – tog’ jinslari haqidagi fan bo’lib, uning hosil bo’lishi, xususyatini o’rganuvchi fandir. 3)Litologiya – tog’ jinslarining tarqalishi va turlarini o’rganuvchi fandir. 4)Tektonika – yerning harakati haqidagi fandir. 5)Tuproqshunslik – tuproq haqidagi fandir. (Tuproq – yerning eng ustki qismi bo’lib,o’simlik ildizi bo’lgan jinsga aytiladi.) 6)Tarixiy geologiya – yerning tarixi haqidagi fandir. 7)Geomorfologiya - ,,geo’’- yer, morf – shakl, yani yer shaklini(relefini) paydo bo’lishini o’rganuvchi fandir. 8)Geofizika – fizik asboblardan foydalanib, joyda olib boriladigan muhandis- geologik ishlarni arzonlashtiruvchi uslublarni o’rgatadigan fandir. Klaster Klaster – tutam, bog’lam- axborot xaritasini tuzish yo’li, barcha tuzilmaning mohiyatini markazlashtirish va aniqlash uchun qandaydir biror asosiy omil atrofida g’oyalarni yig’ish.Bilimlarni faollashtirishni tezlashtiradi, fikrlash jarayoniga mavzu bo’yicha yangi o’zaro bog’lanishli tasavvurlarni erkin va ochiq jalb qilishga yordam beradi. Toifalash jadvali Toifalash jadvali – toifa-xususiyat va munosabatlarni muhimligini namoyon qiluvchi (umumiy) alomat.Ajratilgan alomatlar asosida olingan ma’lumotlarni birlashtirishni ta’minlaydi. Tizimli fikrlash, ma’lumotlarni tuzilmaga keltirish, tizimlashtirish ko’nikmalarini rivojlantiradi. Nazorat savollari: «Muhandislik geologiyasi va gruntlar mexanikasi» fanining maqsad va vazifalar ?Muhandis geologik sharoit deganda nimani tushunasiz?Muhandislik geologiyasi qaysi mustaqil fanlarni o’z ichiga oladi?Muhandislik geologiyasi qanday boshqa fanlar bilan bog’liq?Gruntshunoslik fani nimani o‘rgatadi?Gidrogeologiya fanining maqsad va vazifalari nimadan iborat? Mavzu:1.3 Tаriхiy geоlоgiya. Tоg’ jinslаrining аbsоlyut vа nisbiy yoshi. Geохrоnоlоgik yilnоmа. Reja: 1.Tog’ jinslarining absolyut va nisbiy yoshi 2.Geologik yilnoma Tayanch so’z va iboralar: Geologik yilnoma, absolyut va nisbiy yosh, poleontologik uslub, strategrafik uslub, geomorfologik uslub [1] O’zbekiston Respublikasi birinchi Prezidentining 2016 yil 26 maydagi 2016/2017 o’quv yilida O’zbekiston Respublikasi oily ta’lim muiassasalarida o’qishga qabul qilish to’g’risida”gi qarori. “Xalq so’zi gazetasi, 2016 yil 27 may, №103(6538).Бю1.