Ochiq joyda quritishni tashkil etish va amalga oshirish, ochiq joyda quritish usullarining avzalligi va kamchiliklarini o’rganish MUNDARIJA KIRISH I BOB. OCHIQ JOYDA QURITISHNI TASHKIL ETISH VA AMALGA OSHIRISH 1.1. Ochiq joyda quritishni tashkil etish 1.2. Quritish texnologiyasi II BOB. OCHIQ JOYDA QURITISH USULLARINING AVZALLIGI VA KAMCHILIKLARINI O’RGANISH 2.1.Ochiq joyda quritish usullarining avzalligi 2.2. Ochiq joyda quritish usullarining kamchiliklarini o’rganish, amaliy ish va bir soatlik dars ishlanma XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR KIRISH Professor-o‘qituvchilarning eng muhim vazifasi - yosh avlodga puxta ta’lim berish, ularni jismoniy va ma’naviy etuk insonlar etib tarbiyalashdan iboratdir.[1] SH.M.Mirziyoev Mavzuning dolzarbligi: O’zbekiston Respublikasi prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 20.04.2017 yil 2909 “Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari” to’g’risidagi qarori e’lon qilindi. Ushbu farmonda Oliy ta’lim tizimida o‘z yo‘nalishlari bo‘yicha dunyoning etakchi ilmiy-ta’lim muassasalari bilan yaqin hamkorlik aloqalari o‘rnatish, o‘quv jarayoniga ilg‘or xorijiy tajribalarini joriy etish, ayniqsa, istiqbolli pedagog va ilmiy kadrlarni xorijning etakchi ilmiy-ta’lim muassasalarida stajirovkadan o‘tkazish va malakasini oshirish borasidagi ishlar etarli darajada olib borilmayapti. Oliy ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish, mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning ustuvor vazifalaridan kelib chiqqanholda, kadrlar tayyorlash mazmunini tubdan qayta ko‘rish, xalqaro standartlar darajasiga mos oliy ma’lumotli mutaxassislar tayyorlash uchun zarur sharoitlar yaratilishini ta’minlash shart sharoitlari keltirib o‘tilgan. Hayotimizning barcha sohalari kabi ta’lim tizimini ham modernizatsiyalash bugungi kunning eng dolzarb masalalaridan biri bo‘lib qolmoqda. Innovatsion ta’lim muhitini yaratish, uni xalqaro andozalarga to‘liq mosligini ta’minlash yoshlarimizni bugungi tez o‘zgaruvchan ijtimoiy hayotga muvaffaqiyatli ijtimoiylashtirishning muhim omilidir. «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»ni amalga oshirish uzluksiz ta’lim tizimining tuzilmasi hamda mazmunini zamonaviy fan yutuqlari va ijtimoiy tajriba asosida takomillashtirishni ko‘zda tutadi. Buning uchun, avvalo, barcha ta’lim muassasalaridagi dars jarayonlarini ilg‘or, ilmiy-uslubiy jihatdan asoslangan zamonaviy uslubiyot bilan ta’minlash lozim. YOsh avlodga ta’lim-tarbiya berishning maqsadi, vazifalari, mazmunini yangilash tizimi oldida turgan dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Barchamiz bugun chuqur anglab oldik-faqatgina zamonaviy asosda ta’limtarbiya olgan, jahonning manaman degan mamlkatlaridagi tengdoshlari bilan bellasha oladigan, jismoniy va ma’naviy jihatdan barkamol yoshlar biz boshlagan ishlarni munosib davom ettirish va yangi bosqichga ko‘tarishga qodir bo‘ladi. Hozirgi vaqtda qishloq xo‘jaligi va sanoatning barcha tarmoqlarida xomashyo, yarim tayyor mahsulot sifatida yog’ochning roli kundan-kunga oshib bormokda. Yog’ochdan asosan tabiiy yoki qayta ishlangan holda foydalaniladi. Shu bilan ayrim turli-tuman buyumlarning asosi yog’och hisoblanadi. Xalq xo‘jaligida ishlatilish hajmi va turli-tumanligi bilan yog’och boshqa materiallarga nisbatan ko‘proq ishlatiladi. Yog’och deganda, biz arralab yiqitilgan va ildiz hamda shox- shabbalardan tozalangan daraxt tanasini tushunamiz. Yog’ochdan qurilishda rom, eshik, pollar qurishda keng foydalaniladi: undan shuningdek, mebel, idishlar, shpallar, sport inventari ko‘prik va kemalarning elementlari, musiqa asboblari va hokazolar yasaladi. Tabiiy va presslangan yog’ochdan mashinasozlikda foydalaniladi; u kon sanoatida mahkamlash materiali sifatida ishlatiladi; yog’och sellyuloza-qog‘oz sanoatida, oziq achitqilari olishda, kord (shina sanoatida), viskoza tolasi (to‘qimachilik sanoatida), furfurol (plastmassa, sintetik tolalar) ishlab chiqarishda asosiy xomashyo bo‘lib xizmat qiladi. Yog’ochning ko‘p ishlatilishiga sabab, uning yuqori fizika-kimyoviy xossalari, yaxshi ishlanuvchanligi, shuningdek, kimyoviy va mexanikaviy ishlov berish yo‘li bilan yog’ochning ayrim xossalarini samarali o‘zgartirishning usullari mavjudligidir. Yog’och oson ishlanadi va issiqlik o‘tkazuvchanligi past, etarli darajada mustahkam, zarba hamda tebranish nagruzkalariga yaxshi qarshilik ko‘rsatadi, quruq sharoitda uzoq vaqt chidaydi. Yog’och quruq sharoitda uzoq vaqt chidaydi, shu bilan birgalikda yog’ochning kamchiliklari ham mavjud, u yonadi, chiriydi, hashorat va zamburug‘lar ta’sirida emiriladi. Gikroskopligi sababli shishadi va quriydi egiladi va yoriladi. Yog’ochdan buyumlar tayyorlashda yelimlar, lak, bo‘yoqlar, pardozlash plyonkalari, plasmassalar va boshqa materiallardan ham foydalaniladi. Masalan, yelimlangan yog’och foksirindida tayyorlanadi. Yog’ochning xossalari hisobiga olingan holda undan qishloq xo‘jaligi va sanoatning turli sohalarida foydalaniladi. Kurs ishining maqsadi: Dars jarayonida o`quvchilarga ma’qul shart-sharoitlarini yaratish zamonaviy texnik-texnologik vositalarni kasb-xunar kolleji ustaxonalari moslashtirishni ilmiy metodik asoslarini yaratish. Kurs ishining vazifalari: 1.Yog’ochlarga ishlov berish yo`nalishidagi darslarni olib borish metodikasini yangi pedagogik texnologiya asosida ishlab chiqishni o'rganish; 2. Yog'ochdan yasalgan san'at asarini ishlab chiqarishning boshqa usullarini o'rganish; 3. Loyiha texnologiyasida cnc masnolarni qo'llanishini o'rganish; 4.Amaliy ish. Eng oddiy qismni tayyorlash uchun texnologik xaritani tuzish; 5. " Yog'och xususiyatlari"mavzusida ir soatlik dars ishlanma tuzisgdan iborat. Kurs ishning ob`ekti. Umumiy o`rta ta`lim maktablari hamda kasb-hunar maktablarining o’quvchi yoshlari. Kurs ishining predmeti: Yog'ochdan tayyorlanadigan buyumlar va mahsulotlarga homashyo tanlash va tayyorlashda yog'och materiallarining xossalari va ishlatilishini o'rganish metodikasining maqsadi, metodi, vositasi, mazmuni va shakl tushuntirishdan iborat. Kurs ishining tuzilishi: Kurs ishi kirish, ikkita bob (4 ta reja), ilovalar, xulosa, hamda foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati, iborat. I BOB. OCHIQ JOYDA QURITISHNI TASHKIL ETISH VA AMALGA OSHIRISH Ochiq joyda quritishni tashkil etishQuritish — qattiq va pastasimon materiallarni qurituvchi agent yordamida suvsizlantirish jarayoniga aytiladi. Quritish asosan ikki usulda olib boriladi. 1. Konvektiv quritish - nam material bilan qurituvchi agent to’g’ridan-to’g’ri o’zaro aralashadi. 2. Kontaktli quritish - issiklik tashuvchi agent va nam material o’rtasida ularni ajratib turuvchi devor bo’ladi. Quritish jarayonida materialdan namlik bug’lanadi va ana shu bug’lar gaz, havo bilan qo’shilib, bir jinsli aralashma hosil qiladi, qaysiki bunga termodinamikaning asosiy qonunlari qo’llaniladi. Demak: nam, quruq havo va suv bug’larining aralashmasidan iborat, quritish jarayonida, (asosan nam havo) namlik va issiqlik tashuvchi agent vazifasini bajaradi. Nam havoning asosiy xossalari quyidagi parametrlar bilan harakterlanadi: absolyut namlik, nisbiy namlik, nam saqlash, entalpiya. Absolyut namlik - nam havoning hajm birligiga to’g’ri kelgan suv bug’larining miqdoriga aytiladi va ρsb (kg/m3 ) bilan belgilanadi. Agar nam havo o’zgarmas nam saqlashda x = const sovutilsa, ma’lum temeraturaga yetgach, namlik shudring sifatida ajrala boshlaydi, bunday jarayonga shudring nuqtasi deyiladi. Bu sharoitda havo tarkibida maksimal miqdorda suv bug’i bo’ladi. Xavoning to’yinish paytidagi absolyut namligi ρt (kg/m3) orqali ifodalanadi. Nisbiy namlik - havo absolyut namligining to’yinish paytidagi absolyut namlik nisbatiga aytiladi. Havoning nisbiy namligi (to’yinish darajasi) foiz hisobida quyidagi ifoda bo’yicha topiladi: (7.1) bu yerda: ρsb - tekshirilayotgan nam havodagi suv bug’larining parsial bosimi, Pa; ρt - berilgan temperatura va umumiy barometrik bosimda to’yingan suv bug’larining bo-simi, Pa. Nam saqlash - 1 kg absolyut quruq havoga to’g’ri kelgan suv bug’larining miqdori. Bu parametr x (kg/kg) yoki d (g/kg) bilan belgilanadi va quyidagi nisbatda ifodalanadi: (kg.bug)/(kg.abs.qur.xavo) (7.2) (7.3) bu yerda: ρk.x.. - absolyut quruq havoning zichligi; tsb - nam havoning berilgan hajmdagi suv bug’lari massasi; tk.x - nam havoning berilgan hajmdagi absolyut quruq havosining massasi. Mendeleev-Klapeyron tenglamasidan foydalanib, quyidagi ko’rinishdagi ifodani olamiz: (7.4) bu yerda: Rb- suv bug’i doimiysi; T- aralashmaning abso¬lyut temperaturasi, K. Absolyut quruq havoning parsial bosimini Pk.xyu umu¬miy aralashmaning bosimi P ga almashtirsak va Dalton qonuniga asosan: qaysiki Pab=φ·Pt bo’lsa, (7.5) unda (7.6) yoki (7.7) yoki agarda x = d d=0,66⋅(ϕ⋅P_t)/(P-ϕ⋅P_t ),(kg.suv.bugi.)/(kg.qur.havo.) (7.8) Oxirgi ikki ifoda suv bug’i bilan havo aralashmasi bo’lgani kabi tutun gazi va suv bug’iga xam taluqlidir. Nam havoning entalpiyasi I (J/kg quruq havo) quruq havo entalpiyasi bilan shu nam havoda bo’lgan suv bug’i entalpiyasining yig’indisiga teng. (7.9) bu yerda: cq.x - quruq havoning solishtirma issiqlik sig’imi, J/kg·K; t - havo temperaturasi, °C; to’.b. - o’ta qizdirilgan bug’ning entalpiyasi, J/kg; O’ta qizdirilgan bug’ning entalpiyasi io’.b. (J/kg) termodinamikada quyidagi tenglama bilan topiladi: (7.10) bu yerda: r - 0°C dagi bug’ning entalpiyasi, r = 2493· 103, J/kg; cb.- bug’ning solishtirma issiqlik sig’imi; cb = 1,97·103, J/kg·K Agar quruq havoning solishtirma issiqlik sig’imi 1000 J/kgK deb olinsa, (7.10) tenglamani quyidagicha yozish mumkin: (7.11) Shudring nuqtasi, bu aralashmaning temperaturasi sovishda ( x=const) suv bug’ining tuyinishiga (φ-100% ) aytiladi. Namlik temperaturasining keyingi pasayishi tu¬man hosil bo’’lishiga olib keladi. Ho’l termometr temperatu¬rasi ( tx ) - aralashma temperaturasi sovushida, entalpiyasi o’zgarmagan holda ( I-const ) suv bug’ining to’yinishiga aytiladi. Shu temperaturada, gaz fazasidan suyuqlik fazasi yuzasiga o’tadigan issiqlik namlikning bug’lanishiga to’liq sarflanadi, bu holatni nam jismning sovish chegarasi deb yuritiladi. Quritish potensiali deb, quruq gaz temperaturasi (tk) bilan xo’l termometr temperaturasining ayirmasiga aytiladi (7.12) Quritish potensiali gazning nam yutish hususiyatini harakterlaydi. Quritish jarayoni analitik va grafik usulidan hisoblanishi mumkin, Grafik hisoblash qulay bo’lgani uchun keng qo’llaniladi. Bu diagramma Ramzin tomonidan taklif qilingan va I-x diagramma ham deb yuritiladi, uning tuzilishida bosim qiymati o’zgarmas deb olingan, ya’ni 745 I mm simob ustuniga teng. Diagrammaning asosiy o’qdagi oralig’idagi burchak: 135° Asosiy o’qlarga nam havoning ikkita asosiy parametrlari -entalpiya I (J/kg quruq havo) va nam saqlash x (kg/kg quruq havo) joylashtirilgan. Nam saqlashning qiymatlari diagrammadan foydalanish qulay bo’lishi uchun yordamchi gorizontal o’qqa joylashtirilgan. Bunda I=const chiziqlar ordinata o’qiga nisbatan 135°C burchak bilan ma’lum masshtabda joylashtirilgan. x=const chiziqlar esa, yordamchi abssissa o’qiga perpendikulyar qilib joylashtirilgan. 1-x diagrammasiga asosiy chiziqlardan tashqari quyidagi chiziqlar ham joylashtirilgan: o’zgarmas temperatura chiziqlari yoki izotermalar (t = const) o’zgarmas nisbiy namlik chiziqlar φ=const, suv bug’ining parsial bosim chizig’i, φ =100% chizig’i diagrammami ikki qismga bo’ladi. Bu chiziqning yuqori qismi diagrammaning ish yuzasi deb aytiladi va u to’yinmagan nam havoga to’g’ri keladi. 1-x diagrammasi yordamyda nam xavoning istalgan ikkita parametri bo’yicha nam havoning qolgan parametrlari aniqlash mumkin. Suv bug’ining parsial bosimi chizig’i diagrammaning pastki qismiga joylashtirilgan. Agar diagrammada nam havoning xolatini belgilovchi nuqta ma’lum bo’lsa, suv bug’ining parsial bosimi qiymatining Pn aniqlash mumkin. Quritish qurilmalarida issiqlik mikdorini hisoblash uchun havoning sarf miqdori na issiqlik miqdorini bilish zarur. Havoning sarfi (L, kg/soat) moddiy balans tenglamasidan aniqlanadi (7.13) (7.14) bu yerda: W - bug’langan namlik miqdori, kg; x0, x2 quruq va quritgichdan chiqayotgan havoning nam saqlashi. Havoning solishtirma sarf miqdori (1kg bug’lanish uchun) (7.15) Quritishga ketgan issiqlik miqdori issiqlik balansidan aniqlanadi. Issiqlikning kirishi: (kJ/soat) 1) Havo bilan L·I1=L·I0+Qn bu yerda L·I0- isitkichgacha kirgan havonish issiqligi, Qn - isitkichda havoning bergan issiqligi; 2) Material bilan G1, c1, θ1, bu yerda c1 - nam materialning issiqlik sigimi, θ1 - materialning dastlabki temperaturasi; 3) Transport qurilmalari bilan Gmp; smp; θmp, bu erda Gmp - transport surilmalarining massasi; smp - transport su¬rilmalari materialining issislik sigimi; θmp - transport surilmalarining dastlabki temperaturasi; 4) Quritish kamerasiga kiritilgan qo’shimcha issiqlik qk. Issiqlikni sarflanishi (kJ/soat) 1) Quritkichdan chiqayotgan xavo bilan - LI2 2) Quritilgan material bilan - G2c2θ2: 3) Transport qurilmalari bilan - Gmp smp θmp 4) Issiqlik atrof-muhitga yo’qolishi - Qn Issiqlik balansini tuzamiz: Oxirgi tenglamaning o’ng va chap tomonlarini W ga bo’lib quyidagi ifodani olamiz: Tenglamaga kiritilgan Δ kattalik quritish kamerasi ichidagi kiritilgan va sarflangan issiqliklar ayirmasining 1 kg bug’langan namlikka nisbatini belgilaydi. Bu yerda asosiy kaloriferda isitilgan havo bilan kirgan chiqqan issiqliklar hisobga olinadi. Ko’pincha Δ quritish kamerasining ichki balansi deb ataladi. (7.11) tenglamasidan ko’rinib turibdiki, Δ ning ishorasiga ko’ra I2 ning qiymati I1 ning qiymatidan katta yoki kichik bo’lishi mumkin. Agar Δ= 0 bo’lsa, u holda I2 = I1 bu esa nazariy quritish deyiladi. Bunda quritish jarayonida qurutuvchi agent entalpiyasi o’zgarmagan holda bo’ladi. Bu degan so’z materialni suvsizlantirish havoning sovub ketishi bog’likdir. Unda issiqlik miqdori havo bilan kelayotgan kuritilayo materialining namligi bilan qaytib ketadi. Agarda Δ > 0 bo’lsa, ko’rish jarayonida entalpiyaning o’sishi kuzatiladi, ya’ni I2 > I1 Agarda Δ< 0, bulsa I2 < I1 etalpiyaning kamayishidir. Issiqlik va havonnng mnqdorini quritish jarayonida aniqlash katta ahamiyatga ega bo’lib, u texnologiyani hisoblashda qo’llaniladi. Bu hisoblash analitik yoki grafoanalitik usullarda olib boriladi va amaliyotda keng ko’llaniladi. Grafoanalitik usuli 1-x diagrammaga asoslangan bo’lib, undan havoning nam saqlash va entalpiyasi aniqlanib, keyin esa quritish jarayoni diagrammada ko’riladi (nazariy yoki real quritish jarayonlari). Ishdan maqsad - materialni quritishda namlik mikdorini aniqlash, issiqliikni 7.1-rasm. Laboratoriya qurilmasining sxemasi 1.Elektrodvigatel. 2. Diffuziya (trubaning birdan kengayishi). 3. Ventilyator. 4. Quritgichning qobig’i (400x400). 6. H2SO4 bilan to’ldirilgan idishcha uchun trubaning kengaygan qismi. 7. Quruq ho’l termometrlar (quritishdan oldin). 8. Elektr isitkich (asosiy) 9. Taroz. 10. Havo oqimi harakatlanadigan truba D =700 mm 11. Quruq va ho’l ter¬mometrlar (quritishdan keyin). Quritish texnologiyasiLaboratoriya quritish qurilmasida ish quyidagi tartibda bajariladi. 1. Qurilmadagi quritgich, ventillyator, tarozi, isitkich havoning miqdorini o’lchovchi shiber, termometrlarning holati tekshiriladi. 2. Quritish uchun 100 - 120 gr miqdorda jamlangan material tortib olinadi. 3. Namlangan material quritish uskunasidagi kamera ichidagi tarozi pallasiga qo’yib quritiladi. 4. Xo’l va quruq termometrlarning birinchi ko’rsatkichlari yozib olinadi. 5. "Assman" psixrometri yordamida quruq va xo’l termometrlar ko’rsatkichi o’lchanadi ( Ramzin diagrammasida havoning boshlang’ich nuqtasini aniqlash uchun). 6. Quritish apparati tok manbaiga ulanadi. 7. Ma’lum vaqtdan so’ng (o’qituvchi ko’rsatmasidan so’ng) quruq va ho’l termometrlar ko’rsatkichi o’lchaniladi. Virtual laboratoriya dasturi Tajriba natijalarini xisoblash Olingan natijalarga asosan 1-x diagrammada nazariy quritish jarayoni tasvirlanadi. 1-x diagrammaga bir bo’lak kalka qog’ozi qo’yib koordinatalar o’qi ko’chirib olinadi kalka qog’ozida tajribada aniqlangan havoning quritishdan avvalgi, quritkichga kirish va chiqish holati A, B, C, nuqtalar bilan tasvirlanadi. Bug’langan namlikning mikdori W aniqlanadi (7.16) bu yerda G1 - nam materialni massasi, kg/s; G2 - quruq materialning massasi, kg/s; Xavo sarfi (6.15) tenglamasi yordamida aniklanadi: havoning solishtirma sarf miqdori: Quritish uchun ketgan issiqlnk sarfi quyidagi tenglama bilan aniqlanadi: bu yerda q - solishtirma issiqlik sarfi bu yerda I1 I2 - havoning quritkichga kirishi va chiqishi vaqtidagi entalpiyasining qiymati, kJ/kg I - x diagrammadan aniqlanadi. Havo muhitining temperaturasi Havoning quritish kamerasigacha bo’lgan temperaturasi Havoning quritish kamerasining keyingi temperaturasi Nam materialning miqdori, kg Quritilgan materialning miqdori, kg Ho’l termometr, t0C Quruq termometr, t0C Ho’l termometr, t0C Quruq termometr, t0C Ho’l termometr, t0C Quruq termometr, t0C Uslubiy ta’minot: Kompuyter, printer, multimedia yoki monitor, virtual kompyuter dasturi Elektrodvigatel, Diffuzor (trubaning birdan kengayishi), Ventilyator, Quritgichning qobig’i (400x400), H2SO4 bilan to’ldirilgan idishcha, Quruq va nam termometrlar, Elektr isitkich (asosiy), Taroz, Havo oqimi harakatlanadgan truba D =700 mm, Quruq va ho’l ter¬mometrlar (quritishdan keyin), Konfuzor (trubaning birdan torayishi), Xavo beriladigan patrubka, Ishlatilgan havo chiqadigan patrubka, Havo sarfini sozlovchi qurilma. va havoni solishtirma sarf miqdorlarini aniqlashdan iborat bo’lib, I — x diagrammasida qurish jarayoni tasvirlanadi. II BOB. OCHIQ JOYDA QURITISH USULLARINING AVZALLIGI VA KAMCHILIKLARINI O’RGANISH 2.1.Ochiq joyda quritish usullarining avzalligi [1] O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi 4947-son farmonining 1-ilovasida keltirilgan «2017– 2021 yillarda.