TRIKOTAJ TO‘QISH TEXNOLOGIYASI KIRISH Trikotaj to‘qishning tarixi miloddan avvalgi davrda Misr ehromlari ichidan qazib olingan topilmalarda turli paypoq, qalpoq va boshqa to'qilgan topilmalarga asoslanadi. Taxminan V asrdan boshlab qo‘lda to‘qish texnikasi Sharqiy Arab mamlakatlarida jadal sur’atlar bilan rivojlana boshlangan, so‘ngra XI asrdan boshlab esa Yevropa mamlakatlariga yetib keladi. 0‘sha davr mahsulot turlari unchalik keng boTmasa-da, paypoq, sharf va qalpoqlardan iborat bo‘lgan. Shunisi qiziqki, to‘qish kasbi juda hurmat-izzatli bo‘lib, u bilan faqatgina erkaklar shug‘ullanishgan. Dunyodagi eng nafis badiiy san’at asari, ajoyib benazir go'zallikka ega, mohirona bajarilgan barcha noyob narsalar ayollarga boTgan mehr-muhabbat sharafiga yaratilgandek, birinchi trikotaj to'quv mashinasining 1589 yilda kashf etilishi ham shunga yaqqol misol boTa oladi. Uning muallifi angliyalik ruhoniy Uilyam Li bo‘lajak qaylig‘i to'quvchi bo‘lganligi sababli, soatlar mobaynida qo‘lda paypoq lo'qish bilan band bo‘lib sevgilisiga yetarlicha vaqt ajrata olmagan. Diqqat bilan kuzatuvchanligi oqibatida qaylig‘ining sermashaqqat inchnatini yengillashtirishga intilgan. Natijada birinchi to‘quv mashinasi yaratilgan. To‘qish jarayonining xilma-xilligi natijasida hozir dunyo bo‘yicha 450 dan ortiq trikotaj to‘quv mashinalarining bn-biridan farqli qurilmalari ma’lumdir. Trikotaj mahsulotlarining xilma-xilligi, betakrorligi, xususiyatlari Iihatidan tengi yo‘qligi, cho‘ziluvchanligi, qulayligi, qayishqoqligi, kishi jussasiga, qomatiga shaklan mosligi ularga bolgan talabni yildan-yilga oshirib bormoqda. Xalq iste’mol mollari ishlab i liiqarishda to‘qimachilik sanoati tarmoqlarining ichida trikotaj ishlab i I)iqarish texnologiyasi o‘zining unumdorligi, samaradorligi, ishlab i luqarish sharoitlari bo‘yicha qulayligi va eng muhimi, ko‘p mehnat lalab etmasligi bilan ajralib turadi. Trikotaj tannog‘i - yengil sanoatning rivojlanib kelayotgan eng yosh lannoqlaridandir, uning rivoj topishi, asosan, o‘tgan asrning 6()-yillari «Hamma narsa xalq uchun, xalq faravonligi uchun» shiori la vriga to‘g‘ri kelsa, dastlab Ulug‘ Vatan urushi yillarida ko‘chirib кrltirilgan fabrikalar trikotaj sanoatiga asos solgan, desak , .ini’Iishmaymiz. Haqiqatan, respublikamizda birinchi zamonaviy trikotaj fabrikasi 1967 yili Andijonda qurib bitkazilib, ishga tushirilgan.Endilikda 10 dan ortiq yirik zamonaviy trikotaj fabrikalari Toshkent, Samarqand, Buxoro, Andijon, Jizzax va respublikamizning boshqa shaharlarida ishga tushirilgan, biroq ular ishlab chiqargan yalpi mahsulot hajmi me’yoriy jihatdan yiliga aholining jon boshiga to‘g‘ri kelishi zarur boTgan talablami qondira olmayapti. Yurtboshimiz I. A. Karimovning 0‘zbekistonning mustaqillikka erishgan kunidayoq bildirgan: “Biz qudratli to‘qimachilik va yengil Sanoatni tashkil etib, paxta bilan emas, balki barcha rivojlangan Hiamlakatlar kabi tayyor mahsulotlar bilan savdo qilmog‘imiz lozim” fikrlarini sanoatimizga atroflicha ham baho, ham vazifa deb qabul cjilishimiz lozim. Xomashyo va mehnat manbalarining mavjudligi 0‘zbekiston yengil sanoatini yanada rivojlantirishga imkon bermoqda. Endilikda yaqin 5-10 yil ichida o‘lkamizda yetishtirilgan paxta tolasining 50 foizini o‘zimizda qayta ishlash ko‘zda tutilmoqda. Bu yangi qo‘shma korxonalar, ilg‘or texnologiyalar, xilma-xil, sifatli, raqobatbardosh tnahsulot turlarining dunyo bozorida mustahkam o‘rin egallashiga imkon yaratadi. Aziz o'quvchilar, ushbu o‘quv qo‘llanma Toshkent To‘qimachilik Va yengil sanoati institutining «Trikotaj texnologiyasi va dizayni» kafedrasi professor-o‘qituvchilari tomonidan ko‘p yillik pedagogik faoliyati, ilmiy izlanishlari, tajriba va shu sohada erishgan yutuqlari asosida tayyorlangan boTib, Siz tanlagan kasbni muvaffaqiyatli o‘zlashtirishga yordam beradi, degan umiddamiz. I BOB. TRIKOTAJ MAHSULOTLARINI ISHLAB CHIQARISHDA QO‘LLANILADIGAN XOMASHYO TURLARI VA ULARNI TO‘QISHGA TAYYORLASH Trikotaj mahsulotlari ishlab chiqarishda qo‘llaniladigan xomashyo turlariTrikotaj barcha to‘qimachilik mahsulotlari kabi to‘qimachilik tolalaridan tayyorlanadi. Ulardan kalava ip, ip, to‘qima, trikotaj mato- mahsulot, noto‘qima mahsulotlari ishlab chiqarilib, xalq iste’mol mollari turlari asosini tashkil etadilar. To‘qimachilik tolalar kelib chiqishi, olinish usuli va kimyoviy tarkibi bo'yicha ikki guruhga boTinadi: tabiiy va kimyoviy. Ya‘ni sanoat korxonalarida ishlab chiqarilishi bo‘yicha tasnif shaklida quyidagi ko‘rinishda berilgan. Tabiiy tolalar o‘z navbatida o‘simliklardan olinadigan (sellulozali- paxta, zig‘ir, kanop va boshqalar), hayvonlardan olinadigan (oqsil- jun, tabiiy ipak) va qazilma noorganik moddalardan olinadigan (asbest). Kimyoviy tolalar ham o‘z navbatida turlanadilar. Ayrimlari tabiiy hayvonlardan va qazilma noorganik moddalardan, kimyoviy tarkibi bo‘yicha sun’iy deb ataladilar, boshqalari esa murakkab kimyoviy reaksiyalar natijasida oddiy modda molekulalarining sintezi orqali vujudga keladigan yangi kimyoviy moddalar sintetik tolalar deb ataladi. Tabiiy tolalarPaxta. Paxta - bir yillik buta o‘simlik hosili qilib yetishtiriladi. Hozirda paxtaning 40 dan ortiq botanik navlari ma’lum bo‘lib, ular bir-birlari bilan tolasining sifati, hosildorligi, o‘sish davri va boshqalar bilan farqlanadilar. OTkamizda, asosan, paxtaning ikki turi yetishtiriladi: baroqli o‘rta uzunlikli, (tola uzunligi 25-34 mm) va barbadosli (ingichka tolali, tolasining uzunligi 35-40 mm). Kimyoviy tarkibi bo‘yicha paxta, asosan, sellulozadan tashkil topgan bo‘lib, laqatgina 4-5% moyli, mumli, mineral aralashmalardan iboratdir. Paxtaning tabiiy rangi oq yoki xiyol qaymoqsimondir, biroq uning v.irg‘ish, och yashil va boshqa rangli navlari ham mavjuddir. Paxta tolalaridan ishlab chiqarilgan mahsulotlar pishiqligi bo'yicha yuqoridir, ammo ularning kamchiligi qilib g'ijimlanishini qayd etish mumkin. Paxtaning ajoyib nam shimishligi va havo o‘tkazuvchanligi gigienik xususiyatlari yuqoriligidan dalolat beradi. Paxta kislotalar ta’siriga chidamsizdir: suyultirilgan kislotalaming davomli ta’sirida paxtadan tayyorlangan trikotaj mahsulotlari arzimas zo‘r berilganning o‘zida yirtilib ketishi mumkin. To‘yingan sulfat kislotasi ta'sirida esa paxta tolasi butunlay kuyib, ko‘mirga aylanishi mumkin. Ishqorlar esa ulaming pishiqligini oshiradi va o‘ziga xos yaltiroq ipak kabi jilolantiradi. Undan tashqari, paxta tolalarining ishqor bilan ishlov berilishi yaxshi bo‘yalish xususiyatlarini oshiradi. Kimyoviy tozalash natijasida organik erituvchilar paxta tolasiga ta’sir etmaydilar. Paxta issiqlik ta‘siriga yetarli darajada chidamlidir. 130-150°C