








Замонавий йўл қурилиш
Mahsulot tavsifi
Замонавий йўл қурилиш 1-мавзу: Замонавий йўл қурилиш материалларига доир меъёрий ҳужжатлар талаблари Режа: Автомобиль йўллари қурилишида замонавий материалларни қўллаш фанининг мақсад ва вазифалари. Йўл қурилиш материаллари ва конструкцияларининг асосий хоссалари, йўл қурилиш материаллари ва конструкцияларини синаш, стандартлаштириш, AASHTO (Америка), BS (Британия), EN (Европа), DIN (Германия) стандартлари, сертификатлаштириш.Замонавий йўл қурилиш материалларини ишлаб чиқаришнинг умумий талаблари, материаллар ва конструкцияларни бузмасдан синашнинг замонавий усуллариАвтомобиль йўллари қурилишида замонавий материалларни қўллаш фанни ўқитишдан мақсад – замонавий йўл қурилиш материалларнинг хоссаси, ахамияти, ишлаб чиқариш технологияси ва ишлатилиш шароитини талабаларга ўргатиш, ҳамда шунга мос билим, кўникма ва малакани шакллантиришдан иборатдир. Автомобиль йўллари қурилишида замонавий материалларни қўллаш фаннинг вазифаси – автомобиль йўлларини қурилишида, таъмирлашда, эксплуатация қилишда замонавий йўл қурилиш материалларнинг хоссаларини, ахамиятини, технологиясини ва ишлатилиш шароитини ўрганиб автомобиль йўллари қурилишида, сақлашда, таъмирлашда тадбиқ қилиш. Йўл қурилиш иншоотлари таркибига кирган материаллар эксплуатация натижасида (йўл тупроқ кўтармаси, йўл тушамаси, куприклар ва бошкалар) ташки механик кучлар ва атроф мухитнинг физик ва кимёвий омиллари таъсирига учрайди. Буларга: транспорт воситаларидан тушадиган зарбали ва статик юкламалар, конструкция элементлари массаси, шамолнинг механик таъсири, хаво хароратининг ўзгариши хисобига музлаб-ериш, тузланиши, атмосфера ёгинлари, музлар, эр ости сувлари ва хакозолар киради. Бу кучлар, йўл иншоотлари конструкциясининг элементларида ишлайдиган материаллар турига караб, хар хил таъсир этади. Ташки механик таъсирларнинг кучи мухит омили билан кушилиб кучайиб кетади. Атмосфера сувлари йўл тушамасининг ёрикларидан кириб, материалнинг структуравий богланишини бузади, баъзи моддаларни эритиб ва ювиб чикариши мумкин. Шўрланган сувлар цементбетонга ўхшаган материалларни аста-секин емиради. Ҳарорат ўзгаришлари хам вақти-вақти билан материалларнинг ички кучланишларини ва уларнинг холатини узгартириб, структуравий богланишлар бушашиб колиши натижасида майда ёриклар пайдо булиши ва транспорт гилдираклари таъсирида эса сидирилиб қолиши мумкин. Вақт ўтиши билан мураккаб, механик, физик ва кимёвий омиллар комплекси таъсирида йўл конструктсиясининг материаллари аста-секин емирилади. Ташқи таъсирларнинг холатига боғлиқ холда, емирилиши жадаллашган йўл тушамаси конструктсиясининг хусусиятлари, материалларни ишлаб чикариш ва уларни қўллаш технологик жараёнида юзага чикадиган объектив белгилари билан аникланади. Материалнинг муайян шароит учун яроклилиги, атроф-мухит билан ўзаро таъсирини бахолайдиган кўрсаткичлар хилма-хил бўлиб, механик, физик ва кимёвий қонуниятлар асосида кечади. Механик хоссалар - бевосита ташки кучлар таъсирида материалда хосил буладиган кучланишлар туфайли деформацияланиш, емирилиш ва каршилик қилиш каби хусусиятлардан (мустахкамлик, эластиклик, пластиклик, муртлик, релаксация, окувчанлик, каттикдик ва бошкалар) иборатдир. Физик хоссалар - материалнинг физик холатлари (фазовий холат, зичлик, структура) ни тавсифлаб ва уларни атроф мухитнинг физик жараёнларига таъсирини ифодалайди. Бунда, материалга таъсир этган физик жараёнлар унинг молекуляр тузилишини узгартирмайди. Бундай хусусиятларга: хакикий ва уртача зичлик, говаклик, иссикдик утказувчанлик, иссиклик сигими, товуш сингдирувчанлик, намланиш, сув утказувчанлик, сув шимувчанлик, утга чидамлилик, ёругликка бардошлилик, электр утказувчанлик ва бошкалар киради. Кимёвий хоссалар - материалнинг мухитдаги моддалар билан ўзаро таъсирга киришувини белгилайдиган хусусиятлар бўлиб, бунда янги моддалар хосил булади. Кимёвий хусусиятларга эрувчанлик, кристалланиш, коррозия ва эррозия, атмосфера таъсирига бардошлилик, адгезия, когезия, ёнувчанлик, аморфлик, захарлилик ва бошкалар киради. Материалларнинг хусусиятлари баркарор булмайди, чунки улар физик, кимёвий, механик ва физикавий-кимёвий омиллар таъсирида узгариб туради. Материалларнинг хусусиятлари ракамлар билан ифодаланадиган кўрсаткичлар оркали тавсифланади. Улар лаборатория, дала ва ишлаб чикариш синовларида аниқланади. Таркиби ва тузилиши Қурилиш материалларининг тузилиши икки куринишда ифодаланади: микро ва макротузилиш. Макротузилиш - материаллардаги говаклар, найчалар ва бошка нуксонларнинг оддий куз билан кузатиш имкони булган куринишидир. Атом - молекулалар бирикмаси материалнинг макротузилишини билдиради. Сунъий қурилиш материалларидаги йирик говаклар, бушликлар ёки ёриклар, тулдиргичлар ўзаро кулай жойлашганида хамда яхши майдаланмаган кум ёки минерал кукуни ишлатилиб, яхши зичланмаганда пайдо булади. Микротузилиш - каттик, суюк ва газ таркибини ташкил этувчи хар хил улчамли атомлар, ионлар ва молекулаларнинг ўзаро бирикиш тартибини ифодаловчи холатдаги куринишидир. Микротузилиш ва ундаги ўзгаришлар оптик электрон микроскоплар ёрдамида урганилиб дифферентсиал-термик, рентгенографик усулларда текширилади ва олинган маълумотлар тахлил килинади. Микротузилиш уч турдаги коагуляцияли, конденсацияли ва кристалли тузилишда булади [13] (1.2- расм). 1.2.-расм. Микротузилиш дисперциясида бозланиш турлари: а)- коагуляцияли; б)- конденсацияли; в)- кристалли Коагуляцияли тузилишда жисмни яхлит холатда ушлаб турувчи заррачалар ўзаро суюк пардали богланишда булади. Шу сабабли, заррачаларни ушлаб турувчи куч жуда буш, яъни улар Вандер-Валс кучлари воситасида ёпишади. Конденсацияли тузилишда жисмдаги заррачалар атом ва ионлар даражасида ковалент алокалар воситасида кимёвий реакцияга киришади. Реакциянинг канчалик кучли булиши, ундаги атомларнинг валентлигига ва мухитига боғлиқ. Бу холда атом ва ионларни ёпиштириб турувчи куч анчагина юкори булади. Барча сунъий қурилиш материаллари майда заррачаларнинг богланишидан хосил булади. Уларнинг кайси гурухга тааллукли эканлигини англагандан сунггина қурилиш материалларининг хоссалари тугрисида фикр юритиш мумкин. Маҳаллий маҳсулотларнинг сифати ва хорижий бозорлардаги рақобатдошлигини таъминлашнинг муҳим омилларидан бири стандартлаштириш, метрология ва сертификатлаштириш соҳасидаги миллий норматив-ҳуқуқий базанинг халқаро талабларга мос даражаси, шунингдек, республикамизнинг синов ва ўлчаш лабораториялари моддий-техник базасининг ҳолати ҳисобланади. Ўзбекистон Республикасида кейинги йилларда кўрсатиб ўтилган соҳа ва тармоқларда аниқ мақсадга йўналтирилган комплекс тадбирлар босқичма-босқич амалга оширилмоқда. Хусусан, мазкур соҳада қонуний базани такомиллаштириш доирасида халқаро қоида ва амалиётни инобатга олган ҳолда Ўзбекистон Республикасининг “Техник жиҳатдан тартибга солиш тўғрисида” (2009 йил) ва “Мувофиқликни баҳолаш тўғрисида”ги (2013 йил) қонунлари қабул қилинди. Ушбу қонунлар ички бозорнинг сифатсиз маҳсулотлардан ҳимоя қилиниши ҳамда республикамиз лабораториялари томонидан ўтказилган синовлар натижаларининг халқаро даражада тан олинишини таъминлашда муҳим ҳуқуқий асос бўлиб хизмат қилмоқда. Ўзбекистон Республикасининг “Стандартлаштириш тўғрисида”, “Маҳсулот ва хизматларни сертификатлаштириш тўғрисида” ва “Метрология тўғрисида”ги қонунларига кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектлари учун сертификатлаштириш ҳамда стандартларни қабул қилиш ва жорий этиш жараёнларини соддалаштиришга қаратилган ўзгартиш ва қўшимчалар киритилди. Тадбиркорлик субъектлари учун қулай шарт-шароитлар яратиш мақсадида мажбурий сертификатланиши лозим бўлган маҳсулотлар рўйхати кескин қисқартирилди. Экспортга йўналтирилаётган маҳсулотларни сертификатлаштириш ихтиёрий равишда амалга оширилиши белгиланди, ўлчаш воситаларини тайёрлаш, сотиш ва ижарага бериш фаолиятини лицензиялаш жараёни бекор қилинди. Сертификатлаштириш ва стандартлаштириш қоидаларига риоя этилмаганлиги учун хўжалик юритувчи субъектларга нисбатан иқтисодий санкциялар қўллаш меъёрлари бекор қилиниб, мансабдор шахсларнинг маъмурий жавобгарлиги кучайтирилди. Шунингдек, 23 та техник регламентни қабул қилиш ҳисобига 700 дан ортиқ стандарт ихтиёрий турга ўтказилди. Шу билан бирга, соҳадаги ишларнинг таҳлили ваколатли давлат бошқаруви идораси сифатида “Ўзстандарт” агентлигининг фаолияти билан боғлиқ бўлган бир қатор ечими топилмаган масалалар мавжудлигини кўрсатмоқда. Агентликнинг ташкилий тузилмаси халқаро талабларга мос эмас, юкланган вазифаларнинг самарали бажарилишини таъминлаб бера олмас эди. ISO халқаро ташкилоти стандартларини қабул қилиш борасидаги фаолият лозим даражада ташкил этилмаган, стандартлаштириш бўйича меъёрий ҳужжатлар миллий фондида ушбу ташкилот стандартлари 13 фоизни ташкил этар эди, холос. Агентлик томонидан халқаро сифатни бошқариш тизимларини жорий этиш бўйича республикамиздаги корхоналарга услубий ёрдам кўрсатиш етарли даражада ташкил этилмаган эди. Республикамизнинг мавжуд эталонлар базаси айрим саноат тармоқларида фойдаланилаётган юқори аниқликдаги асбобларнинг метрологик текширувини тўла қамраб олиш имконини бермас эди. Юқорида келтирилган масалаларни ҳал этиш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ўзбекистон стандартлаштириш, метрология ва сертификатлаштириш агентлиги фаолиятини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори қабул қилинди. Ўзбекистон стандартлаштириш, метрология ва сертификатлаштириш агентлигининг устувор вазифалари ва йўналишлари этиб қуйидагилар белгиланди: маҳаллий маҳсулотларни ишлаб чиқаришда халқаро стандартлар ва техник регламентларни жадал жорий этиш орқали уларнинг замонавий талабларга мувофиқлигини таъминлаш ва ташқи бозорларда рақобатдошлигини ошириш; маҳсулот сифатини бошқаришнинг замонавий тизимларини биринчи навбатда экспорт қилувчи корхоналарда кенг жорий этиш ва саноат маҳсулотларининг халқаро стандартларга мувофиқлигини сертификатлаштиришни амалга ошириш; экспортчи корхоналарга маҳсулотларни сертификатлаштириш масалаларида қулай шароитларни яратиш, миллий сертификатлар ва мувофиқликни баҳолаш ишлари натижалари асосий экспорт бозорларида тан олинишига йўналтирилган халқаро ташкилотлар билан ҳамкорликни фаоллаштириш, техник жиҳатдан тартибга солиш ва метрология тизимларини янада ривожлантириш, реализация қилинадиган маҳсулотлар хавфсизлигининг тизимли назоратини таъминлаш самарадорлигини ошириш; замонавий ахборот-коммуникация технологияларини жорий этиш, тадбиркорлик субъектлари ва аҳолига кўрсатиладиган интерактив давлат хизматлари турларини кенгайтириш, техник жиҳатдан тартибга солиш, стандартлаштириш, метрология, сертификатлаштириш ва аккредитация соҳаларида кадрларни қайта тайёрлаш ва малакасини оширишни ташкил этиш.
Teglar
Замонавий йўл қурилиш
Muallif
Soffchi PhD
Tasdiqlangan sotuvchi