Laboratoriya mashg’uloti: Eritrotsitlar fiziologiyasi. Gemoglobin. Laboratoriya mashg’ulotining maqsadi: Qonning shaklli elementlari, eritrotsitlar, gemoglobin, ularning tuzilishi, miqdori, klinik ahamiyati, eritrotsitlarning miqdorini aniqlash, eritrotsitlarning cho’kish tezligi va ularning ahamiyatini o’rganish. Nazariy qism: Odam qonida uch turdagi hujayralar uchraydi: - eritrotsitlar (qizil qon tanachalari); - leykotsitlar (oq qon tanachalari); - trombotsitlat (qon plastinkalari). Qonning bu shaklli elementlari soni, tuzilishi, yetilishi, bajaradigan vazifasi bilan bir-biridan farq qiladi. Eritrotsitlar (yunon. erythros— qizil, cytus— hujayra) qizil qon tanachalari, qonning shaklli elementlari bo’lib, tarkibidagi gemoglobin qonga qizil tus beradi. Eritrotsit, asosan, organizm bilan atrof- muhit o‘rtasidagi gazlar almashinuvini, ya’ni nafas olishni ta’minlaydi. Kislorodni o‘pkadan organizmning barcha to‘qimalariga yetkazib beradi. Eritrotsit qonning boshqa funksiyalarida ham ishtirok etadi. Odam eritrotsitining diametri 7—8 mm, qalinligi 2—2,5 mm, ikki tomon botiq, yumaloq, yadrosiz hujayralardir. Eritrotsitlar qondagi son jihatidan eng ko‘p bo`lgan shaklli element. Eritrotsitlarning eng asosiy xususiyati yadrosizligidir. Erkaklar qonining 1 mkl da o‘rta hisobda 5,1 mln, ayollarnikida esa – 4,6 mln eritrotsit bo`ladi. Eritrotsitlarning soni fiziologik va patologik holatlarda o‘zgarib turadi. Ular sonining oshishi eritremiya, kamayishi – eritropeniya yoki anemiya, deyiladi. Eritremiya baland tog‘ga ko‘tarilganda, odam organizmini kislorod bilan ta‘minlashni qiyinlashtiradigan kasallik rivojlanganda (o‘pka, yurakning surunkali kasalliklarida), kislorod yetishmovchiligi tufayli yuzaga chiqadi. Eritropeniyaga eritrotsitlar yaralishining sekinlashishi, tez yemirilib ketishi yoki qon yo‘qotilishi sabab bo`ladi. Katta odamning qonida jami 25x1012 -30x1012 eritrotsit bo`ladi. Qondagi eritrotsitlar yig‘indisi eritron deyiladi. Eritrotsitning tuzilishida tayanch – stroma va yuza qavati – qobig‘i tafovut qilinadi. Qobiqning tuzilishida boshqa hujayra membranalarining tuzilishidan farq yo‘q. Uning kationlar uchun o‘tkazuvchanligi juda past, ammo anionlarni bemalol o‘tkazadi. Eritrotsitlar massasining 34% quruq modda, quruq moddaning 90% gemoglobin. Odam eritrotsitlari o‘ziga xos shaklga ega: o‘rtasi yupqa kulchaga o‘xshaydi. Diametri 7,2-7,5 mkm, qalinligi 2,2 mkm. Eritrotsitning o‘rtacha hajmi 90 mkm3. Katta odam qonidagi barcha eritrotsitlarning umumiy yuzasi 3000 m2, ya‘ni butun gavda yuzasidan 1500 marta ortiq. Bunday katta yuzaning hosil bo`lishi bir tarafdan eritrotsitlar soniga bog‘liq bo`lsa, ikkinchidan shakliga bog‘liq. Agar eritrotsit shakli shar shaklida bo`lganda, yuzasi 20% kam bo`lar edi. Bunday sharning radiusi 2,5 mkm ni tashkil qilardi yoki yuzasidan eng uzoq nuqtasigacha bo`lgan masofa 2,5 mkm ga teng bo`lar edi. Kulchasimon eritrotsitlar qobig‘idan eng uzoq nuqtasigacha bo`lgan masofa 1 mkm dan kam. Demak, eritrotsitlar ichida eng chuqur joylashgan gemoglobinning molekulasigacha kislorod tez yetib boradi. Eritrotsitlarning o‘ziga xos shakli va yadrosizligi kislorodni o‘pka kapillyarlaridan o‘tayotganda tezroq biriktirib olish va to‘qimalarga toia yetkazishga qaratilgan. Yadroli hujayralarda modda almashinuvi va unga aloqador kislorod sarfi bir necha o‘n marta yuqori bo`ladi. Gemoglobin. Eritrotsitlar vazifasining amalga oshishi murakkab kimyoviy birikma – gemoglobinga bog‘liq. Tarkibida temir bo`lgan 4 gem molekulasi va bir oqsil globin molekulasidan tashkil topgan bu xromoproteid kislorodni biriktirish va ajratish qobiliyatiga ega. Gemoglobinning molekulyar massasi 64458. Kislorodni biriktirish va ajratish vazifasini gem molekulasidagi ikki valentli temir bajaradi. Globin esa gemni olib yuruvchi albuminlar turkumiga kiradigan oqsil. Har bir eritrotsitda 400 mln gemoglobin molekulasi bor. Katta odamning qonidagi konsentratsiyasi 14 g%, umumiy miqdori esa 600 g chamasida. O‘pka kapillyarlaridan o‘tayotgan eritrotsitlardagi gemoglobin oksigenatsiyaga uchrab, oksigemoglobinga (HbO2)) aylanadi, to‘qima kapillyarlarida dezoksigenatsiya jarayoni ro‘y berishi tufayli, kislorod erkinlashadi va to‘qimalarga o‘tadi. Kislorodni yo‘qotgan oksigemoglobin dezoksigemoglobin, deyiladi. Arteriya qonining qip-qizil bo`lishi oksigemoglobinga bog‘liq. Gemoglobinning 1 g 1,34 sm3 kislorod biriktirib olishi mumkin. Demak, qondagi mavjud 600 g gemoglobin kislorodga to‘yinsa, 800 sm3 kislorodni bog‘laydi. 1 sm3 qon biriktirib olishi mumkin bo`lgan kislorod miqdori qonning kislorod sig‘imini belgilaydi. Sog‘lom odam qonining kislorod sig‘imi taxminan 0,19 sm3. Gemoglobinni ko‘mikdagi eritroblastlar va normoblastlar sintezlaydi. Eritrotsitlar qarib, yemirilgandan so‘ng, ulardagi gemoglobin parchalanadi va gemdan o‘t pigmenti – bilirubin hosil bo`ladi. Bir kecha-kunduzda organizmdagi gemoglobinning 1% ga yaqini parchalanadi. Oksigemoglobin, dezoksigemoglobindan tashqari, qonda gemoglobin karbonat angidrid bilan birikib, karbogemoglobin (HbCO2) hosil qiladi. Bu birikma modda almashinuvi natijasi bo`lgan CO2 ning tashilish shakllaridan biri. Oksigemoglobin, dezoksigemoglobin va karbgemoglobin gemoglobinning fiziologik birikmalaridir. Ba‘zi sharoitlarda uning g‘ayri-tabiiy birikmalari ham paydo bo`lishi mumkin. Gemoglobin is gazi (CO) bilan juda oson birikadi va karboksigemoglobin (HBCO) hosil qiladi. Bu birikmaning parchalanishi juda qiyin. Shuning uchun nafasga olinadigan havoda CO oz miqdorda bo`lsa ham tezda qondagi gemoglobinning ko‘p miqdorini egallab oladi. Natijada qon kislorod tashish qobiliyatini yo‘qotadi. Organizmda kislorod yetishmovchiligining og‘ir asoratlari (qayt qilish, bosh og‘rishi, xushdan ketish) rivojlanadi. Zaharlanish uncha kuchli bo`lmasa, toza havoda nafas olish karboksigemoglobinning asta-sekin parchalanishi va organizmning is gazidan xalos bo`lishiga olib keladi. Zaharlangan odamni sof kislorod bilan nafas oldirilsa, karboksigemoglobinning parchalanishi 200 marta tezlashadi. Tabiiy sharoitda gemoglobinning faqat 1% is gazi bilan birikkan. Organizmga oksidlash qobiliyatiga ega bo`lgan dorivor yoki boshqa moddalar (kaliy permanganat, bertolet tuzi, anilin, fenatsetin) kiritilsa, metgemoglobin (MetHb) hosil bo`ladi. Bu moddalar ta‘sirida gemoglobin chindan ham oksidlanadi, uning molekulasidagi 2 valentli temir 3 valentli shaklga o‘tadi. Endi gemoglobinga birikkan O2 ajralmaydi. Metgemoglobinning miqdori qonda ko‘payib ketsa, hayot uchun xavf tug‘iladi. Ko'pincha laboratoriyada qonning umumiy tahlili tekshiriladi. Bu biomaterialda inson haqidagi deyarli barcha kerakli ma'lumotlar mavjud, shuning uchun u o'nlab turli testlar uchun asos bo'lib xizmat qiladi. Ushbu tahlil anemiya, yallig'lanish, trombotsitlar va eritrotsitlar soni va eritrotsitlar cho'kindi jinsi (ESR) ni aniqlashi mumkin. Ko'pincha u bemorning umumiy klinik diagnostik tekshiruvlaridan biri sifatida o'tkaziladi. Hozirgi vaqtda aksariyat ko'rsatkichlar bir vaqtning o'zida 26 tagacha parametrni aniqlashga qodir bo'lgan avtomatik gematologik analizatorlarda bajariladi. Umumiy qon tahlili barmoqdan olinadi va odamning haqiqatan ham qon kasalligi bor-yo'qligini va organizmda biron bir yallig'lanish jarayoni boshlanganligini aniqlashga xizmat qiladi. Yakuniy tahlildagi harflar va raqamlar nimani anglatadi? RBC. Bu harflar eritrotsitlar - qizil qon hujayralarini anglatadi. Bir millilitr qonda 3,8 dan 5,8 milliongacha qizil qon tanachalari bo'lishi kerak. Agar ular kamroq bo'lsa, bu anemiya belgisidir. Shuning uchun shifokor keyingi ko'rsatkichga - gemoglobinga - qizil qon hujayralarida mavjud bo'lgan oqsilga qarash kerak. Gemoglobin. HGB harflari bilan belgilanadi. Agar gemoglobin past bo'lsa (norma 110-165 g 1 litr qon uchun), unda biz haqiqatan ham temir tanqisligi bor deya ta’kidlashimiz mumkin. Past gemoglobin darajasi ham qonning ivishini oldini oladi, bu esa og'ir qon ketishiga olib kelishi mumkin. ESR. Eritrositlarning cho'kish tezligi. Tezlik soatiga 18 mm dan oshmasligi kerak. Agar qizil qon hujayralari soatiga 20 mm dan yuqori tezlikda cho`ksa, bu organizmda yallig'lanish borligining belgisidir. 1-laboratoriya mashg’uloti: Eritrotsitlar miqdorini aniqlash Kerakli asboblar: melanjer, shaklli elementlar sanaladigan kamera, mikroskop, rezina nay, shliflangan oyna, Frank ignasi, odam qoni (barmoqdan olingan), suyultiruvchi eritma. Ishning maqsadi: Eritrotsitlar miqdorini aniqlash. Ishni bajarish tartibi: … … … … … … … … … 2-laboratoriya mashg’uloti: Eritrotsitlar cho‘kish tezligini (EChT) aniqlash Kerakli asboblar: natriy va natriy sitrat eritmasi, Panchenkov apparati, vidal probirkasi, odam qoni (barmoqdan olingan). Ishning maqsadi: Eritrotsitlar cho‘kish tezligini (EChT) aniqlash. Ishni bajarish tartibi: … … … … …