ERTA TASHXIS VA ABILITATSIYA FANINNING DOLZARB MASALALARI ERTA TASHXIS VA ABILITATSIYA FANINNING DOLZARB MASALALARI Reja: Erta tashxis va abilitatsiya faninning maqsadi va vazifalari.Ilk yordam xizmatini tashkil etishning dolzarb masalalari.Rivojlanishida turli nuqsonlari bo‘lgan bolalarga barvaqt majmuaviy yordam ko‘rsatish konsepsiyasi. Alohida yordamga muhtoj bolalarning ta’limi, tarbiyasi jarayonlarini isloh qilib borish rivojlanish darajasidan qat’iy nazar har bir davlat va jamiyat oldida turgan masaladir. Jumladan, Respublikamizda nogironlarni ijtimoiy himoyalash, o‘qitish, tarbiyalash masalalari davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni (23 modda) hamda davlatimiz tomonidan 1992 yil ratifikatsiya qilingan BMT ning “Bola xuquqlari to‘g‘risida”gi Konventsiyasi (23-modda)da nogiron bolalarning alohida parvarish, ta’limdan foydalanish, munosib turmush kechirish xuquqlariga egaligi e’tirof etilgan. Ma’lumki, hozirgi kunda bolalalikdan yoki hayoti davomida u yoki bu ta’sirlar sababli nogiron hisoblangan shaxslar ta’limda alohida e’tiborga muhtoj yoki imkoniyati cheklanganlar deb yurtilmoqda. Bu toifa bolalar, o‘smir va kattalarning ta’limi, tarbiyasi umumiy pedagogikaning barcha qonuniyatlariga asoslangan holda mustaqil fan sifatida tadqiq qilinadi, rivojlanadi. Ushbu bobning mazmuni orqali Sizga imkoniyati cheklangan bolalar ta’lim-tarbiyasi, ijtimoiy reabilitatsiyasi yuzasidan umumiy nazariy va amaliy bilim, ko‘nikma hamda malakalarni egallashga imkoniyat yaratiladi. Ilk bolalik tibbiy va psixologik-pedagogik nuqtai nazardan bolaning rivojlanishidagi muhim bosqichlardandir. Bola hayotining dastlabki yillarida jamiyat bilan o‘zaro aloqadorligini, harakatini buzadigan salbiy omillar uning miyasini yetilish jarayonini kechiktiradi, tormozlaydi, analizatorlar aro murakkab tizimning shakllanishiga to‘sqinlik qiladi. Bunday bolalarga o‘z vaqtida yordam ko‘rsatish uchun uning psixik va ijtimoiy rivojlanishidagi nuqsonlarni mumkin qadar erta aniqlash juda muhim ahamiyat kasb etadi. Agarda bolaning kompensator imkoniyatlari, to‘g‘ri tanlangan, olib borilgan psixologik-pedagogik korreksiyalash, davolash ishlari o‘zaro uyg‘unlashsa boladagi birlamchi psixik-jismoniy nuqsonlar ancha yumshatiladi, ba’zan esa butunlay bartaraf etilishi mumkin. Bularning barchasi bolalar nogironligini, , ularning rivojlanishidagi ikkilamchi nuqsonlarni yuzaga kelishini oldini olishga imkon yaratadi. Barvaqt yordam tashkil etishning asosiy maqsadlariga quyidagilar kiradi: ilk yoshdagi imkoniyati cheklangan bolalarni va ularning oilasini maxsus yordam bilan qamrab olish, bolalarning rivojlanishidagi buzilishlarni tashxis qilish va korreksiyalash, ikkilamchi nuqsonlarning yuzaga kelishini oldini olish, bolalarni meyorida rivojlanayotgan tengdoshlari orasiga integratsiyalash. Bularning barchasi bo‘lajak defektologlarga ilk yoshdagi rivojlanishida muammolari bo‘lgan bolalarni psixologik-pedagogik tashxis qilish va ular bilan korreksion-rivojlantiruvchi ishlarni olib borish metodlarini bilishlarini taqozo etadi. O‘quv fanining maqsadi ilk yoshdagi bolalarning psixik va jismoniy rivojlanish qonuniyatlari, rivojlanishida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun ilk yordam xizmatitizimi bilan tanishtirish, ularda ilk yoshdagi bolalarni psixologik, pedagogik, logopedik tashxis qilish, rivojlanmay qolgan funksiyalarni abilitatsiya qilishga tayyorlikni shakllantirishdir.. Fanning vazifasi-ilk yoshdagi bolalarni ertatashxis qilish va abilitatsiyasining nazariy asoslarini yoritib berish, ilk yoshdagi bolalarni psixologik, pedagogik va logopedik tashxis qilish, tekshirish metodlarini amalda qo‘llash yuzasidan tushuncha va ko‘nikmalar bilan qurollantirishdan iborat. Nogiron bolalar va yoshlarning ijtimoiy huquqlarini tiklash va ijtimoiy muhitga moslashtirish – hozirgi kunning eng dollzarb masalalaridan biridir. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra nogiron bolalar soni yil sayin ortib borayotganligi kuzatilmoqda. Tadqiqotchilarning ma’lumotlariga ko‘ra, bolalarda nogironlik yuzaga kelishining asosiy sabablari ekologik vaziyatning yomonlashuvi, bolalar jarohatlanishining o‘sishi hamda ayollar mehnat sharoitining nomaqbulligi hisoblanadi. Hozirda voyaga yetmagan nogironlar reabilitatsiyasi va ularni hayotga moslashtirish bilan bog‘liq muammolar mavjud bo‘lib, bu alohida yordamga muhtoj nogiron bolalar va yoshlar reabilitatsiyasi bilan shug‘ullanuvchi tashkilotlarning yagona muassasalararo tarmog‘ini shakllantirishning ilmiy asoslangan dasturi ishlab chiqishni taqozo etadi. Psixik rivojlanishning umumiy qonuniyatlari L.S. Vigotskiy tomonidan ta’riflab ,beriligan. Lev Semenovich Vigotskiyning ta’kidlashicha, normal va anomal bola bir xil qonuniyatlar bo‘yicha rivojlanadi. Integratsiya – inson hayoti davomida boshida tarqoq bo‘lgan psixik jarayonlar turg‘un va shu bilan birga moslashuvchan funktsional tizimlarga birlashib boradi (О.Н. Усанова " Дети с проблемами психического развития")[1]. Psixik jarayonlarning bir tekisda rivojlanmasligi – ya’ni har bitta psixik funktsiya uchun u eng jadal rivojlanadigan maqbul (optimal) muddatlar mavjud. Psixik funktsiyaning normada rivojlanishi geteroxroniya qonuniga bo‘ysunadi (psixik funktsiyalarning ontogenezda shakllanishida muayyan muddatlar, ketma-ketlik). Rivojlanish buzilganida asinxroniya kuzatiladi, ya’ni psixik funktsiyalar shakllanishining muddatlari va normal ketma-ketligi buziladi. Bolaning nerv tizimi va psixikasining moslashuvchanligi. Bolalikda psixika ancha yumshoq va moslashuvchan bo‘ladi va buning hisobiga buzilishlar kompensatsiya qilinishi mumkin, ya’ni birining hisobiga ikkinchisi ishlashi mumkin. Har qanday ziyon yoki har qanday zararli ta’sir organizmning himoyalash reaktsiyasini ishga soladi, o‘sha kamchilikni to‘ldirishga da’vat etadi, buning natijasida organizm uchun xavf yuzaga keladi. L.S. Vigotskiy rivojlanishida nuqsoni bo‘lgan bolada rivojlanishda umumiy qonuniyatlar bilan bir qatorda o‘ziga xos xususiyatlarni ham ko‘rsatib o‘tgan. [1]О.Н. Усанова " Дети с проблемами психического развития"