Annaotatsiya Orolboʻyi mintaqasi ekologik va tabiiy ofatlar zonasidir, u yerda ogʻir metallar, pestitsidlar va tuzli chang boʻronlari sodir boʻlishi natijasida aholi salomatligida turli xildagi kasalliklar koʻpaydi. Mazkur ishda qolqonsimon bez saratonining asosiy toʻrt turi (papillyar, follikulyar, medullyar, anaplastik) ning gistologik xususiyatlari tavsiflanadi. Shuningdek, Orolboʻyi ekologik omillar (radiatsiya, ogʻir metallar, yod yetishmovchiligi)ning qalqonsimon bezdagi oʻzgarishlarga ta’siri oʻrganiladi. Tadqiqotlardan ma’lum boʻlishicha, Orolboʻyi mintaqasida saraton holatlari, jumladan qalqon saratoni, nazorat zonasiga nisbatan sezilarli darajada yuqori (orta hisobda 1,5 barobar). Follikulyar va papillyar karsinoma turidagi oʻsmalar yod yetishmovchiligi hududlarida koʻproq kuzatiladi. Qalqonsimon bez saratonining mavhum rivojlanishida ikki asosiy omil aniqlangan: birinchidan, ogʻir metallar va pestitsidlar kabi toksinlarning uzoq muddatli inhalatsiyasi (masalan, Amudaryo vodiysida mis, nikel, qoʻrgʻoshin miqdori WHO tavsiyalaridan oshgan); ikkinchidan esa yod yetishmovchiligi, bu Oʻzbekistonda barqaror muammo boʻlib qolmoqda (masalan, 1998-yilda bolalar orasida endemic zaxm 71% ni tashkil qilgan). Bu tezisda barcha maʼlumotlar 2015–2024 yillardagi zamonaviy tadqiqotlar boʻyicha keltiriladi.