MUNDARIJAKIRISH .................................................................................................................. 3 I BOB. TIL VA TAFAKKUR MUNOSABATINING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Til va tafakkur tushunchalarining mohiyati hamda o‘zaro aloqadorligi .... 6 1.2. Jahon tilshunosligida til va tafakkur muammosining o‘rganilishi ............. 11 1.3. Tilning lisoniy manzara va tafakkur shakllanishidagi o‘rni ........................... 16 II BOB. TIL VA TAFAKKUR BOG‘LIQLIGINING PSIXOLINGVISTIK VA KOGNITIV JIHATLARI …………………………………………………21 2.1. Nutqiy faoliyat va tafakkur jarayonlarining o‘zaro muvofiqligi ................ 21 2.2. Lisoniy birliklarning tafakkurda aks etishi va konseptual tahlil ................ 26 2.3. Milliy tafakkur va tilning o‘zaro munosabati (etnolingvistik jihat) …........... 31 XULOSA …………...............................................................................................34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ...................................... 35 KIRISHMavzuning dolzarbligi.Insoniyat sivilizatsiyasi tarixida tilva tafakkur munosabati hamishamarkaziy mantiqiy-falsafiy masalalardanbiri bo‘libkelgan. Zero, insonni hayvonot olamidan ajratib turuvchi asosiy belgi — uning ongli tafakkuri va shu tafakkurni moddiylashtiruvchi tildir. Bugungikunda insonning olamni qandayidrok etishi va buidrok natijalarining tilda qanday aksetishini o‘rganishg‘oyat dolzarbdir.Mazkur mavzuning dolzarbligiquyidagi fundamental omillar bilanasoslanadi:Birinchidan, milliy o‘zlikni anglash vatil siyosati. O‘zbekistonRespublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevta’kidlaganidek: “O‘zbek tili xalqimizuchun milliy davlatchiligimiz timsoli, bebaho ma’naviyboylik, buyuk qadriyatdir”[1]. Milliy tafakkur tarzi bevosita ona tilida shakllanishi hisobga olinsa, tilning nufuzini oshirish xalqning intellektual salohiyatini yuksaltirish bilan uzviy bog‘liqdir.Ikkinchidan, til va fikrning ajralmas birligi. Tilshunoslik nazariyasida til va tafakkur bir-birini taqozo etuvchi, ammo aynan bir bo‘lmagan hodisalar sifatida baholanadi. F. de Sossyur ta’kidlaganidek, tilni fikrdan, fikrni tildan ajratib bo‘lmaydi; ular bir varaq qog‘ozning ikki tomoniga o‘xshaydi. Ushbu munosabatni tahlil qilish insonning bilish (kognitiv) faoliyati qonuniyatlarini ochishga xizmat qiladi. Uchinchidan, tilning shakllantiruvchi funksiyasi. Zamonaviy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, til fikrni nafaqat ifodalaydi, balki uni shakllantiradi ham. Inson miyasidagi murakkab intellektual jarayonlar, tushunchalar va mulohazalar lisoniy qobiqsiz to‘liq shakllanmaydi. Bu jarayonni tizimli o‘rganish kognitiv tilshunoslik va psixolingvistikaning ustuvor yo‘nalishidir.To‘rtinchidan, ilmiy-metodologik zaruriyat. Tilshunoslik nazariyasining rivojlanishi lisoniy birliklarni inson omili (antroposentrizm) bilan bog‘liq holda tadqiq etishni talab etmoqda. Til orqali olamning lisoniy manzarasini tiklash, milliy konseptlarni aniqlash tafakkur madaniyatini yuksaltirishda muhim ahamiyatga ega.[2] O‘rganilganlik darajasi. Ushbu mavzu bo‘yicha dunyo tilshunosligida Ferdinand de Sossyur, Vilgelm fon Gumboldt kabi olimlar tomonidan muhim nazariyalar ilgari surilgan. Sossyur tilni "fikr va tovushning o‘zaro birlashishi" sifatida talqin qilgan. O‘zbek tilshunosligida mazkur muammoni A. Nurmonov, N. Mahmudov, H. Dadaboyev va A. Abduazizov kabi olimlar o‘z asarlarida tizimli tadqiq etganlar. Tadqiqotning obyekti. Insonning nutqiy faoliyati va lisoniy birliklar orqali amalga oshadigan tafakkur jarayonlari. Tadqiqotning predmeti. Til birliklarining mantiqiy kategoriyalar bilan o‘zaro aloqasi va fikrni shakllantirishdagi funksional xususiyatlari. Tadqiqotning maqsadi. Til va tafakkur o‘rtasidagi dialektik bog‘liqlikni nazariy jihatdan asoslash hamda ularning o‘zaro ta’sir mexanizmlarini yoritib berish. Tadqiqotning vazifalari: Til va tafakkur tushunchalarining falsafiy va lisoniy mohiyatini aniqlash;Jahon tilshunosligidagi mavjud nazariyalarni qiyosiy tahlil qilish;Lisoniy manzara va konsept tushunchalarining tafakkur bilan aloqasini o‘rganish;Milliy tafakkur tarzining tilda aks etish xususiyatlarini ko‘rsatib berish.Tadqiqotning tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob (olti fasl), xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kirishda mavzuning nazariy va amaliy ahamiyati, o‘rganilganlik darajasi bayon etilgan. [1] Mirziyoyev Sh.M. O‘zbek tili bayrami munosabati bilan O‘zbekiston xalqiga tabrigi. 2020-yil 21-oktabr. // “Xalq so‘zi” gazetasi, 2020-yil 22-oktabr soni. [2] Kurbanova M., Yandashova T. Nazariy tilshunoslik. – Toshkent, 2024. – B. 102.